Các vấn đề về tiêu hóa ngày tết – Cơ chế và cách xử trí.

1/ Đầy bụng, chậm tiêu

Đầy bụng là cảm giác rất phổ biến sau các bữa tiệc ngày Tết, khi khẩu phần ăn thường chứa nhiều thịt đỏ, thực phẩm chiên rán và bánh mứt giàu đường. Về cơ chế sinh lý, chất béo khi đi vào tá tràng sẽ kích thích giải phóng các hormon như cholecystokinin (CCK), làm giảm tốc độ làm rỗng dạ dày nhằm giúp ruột non có đủ thời gian tiêu hoá. Điều này khiến thức ăn lưu lại lâu hơn trong dạ dày, gây cảm giác nặng bụng, ậm ạch và buồn nôn nhẹ [1]. Ngoài ra, việc ăn quá nhanh hoặc vừa ăn vừa trò chuyện khiến nhiều không khí bị nuốt vào, làm tăng áp lực trong lòng dạ dày và gây ợ hơi. Một số người còn nhạy cảm với đường lên men nhanh (FODMAPs) trong bánh kẹo, dẫn đến sinh hơi nhiều ở đại tràng.

Xử trí : chủ yếu là điều chỉnh hành vi ăn uống: ăn chậm, nhai kỹ, hạn chế nước có gas và nên vận động nhẹ nhàng sau bữa ăn để kích thích nhu động ruột. Trong trường hợp khó chịu kéo dài, có thể cân nhắc men tiêu hoá hoặc thuốc chống đầy hơi theo hướng dẫn y khoa [1].

2/ Trào ngược dạ dày – thực quản

Trong dịp Tết, lượng rượu bia và cà phê thường tăng lên đáng kể, trong khi giờ giấc ngủ lại bị đảo lộn. Các yếu tố này trực tiếp ảnh hưởng đến cơ thắt thực quản dưới – van sinh lý ngăn acid dạ dày trào lên thực quản. Rượu và thức ăn nhiều chất béo làm giảm trương lực cơ thắt, còn việc nằm nghỉ ngay sau khi ăn làm tăng áp lực ổ bụng, tạo điều kiện cho acid và pepsin tiếp xúc niêm mạc thực quản [2]. Khi niêm mạc bị kích thích, người bệnh cảm thấy nóng rát vùng ngực, ợ chua, ho khan hoặc khàn tiếng về đêm. Nếu kéo dài, tình trạng này có thể gây viêm thực quản.

Xử trí: nên tập trung vào thay đổi thói quen: tránh ăn quá no vào buổi tối, hạn chế rượu bia, nâng cao đầu giường khi ngủ và duy trì cân nặng hợp lý. Thuốc kháng acid hoặc ức chế bơm proton chỉ nên dùng khi triệu chứng rõ rệt và có chỉ định phù hợp [2].

3/ Tiêu chảy và phản ứng “giả dị ứng”

Nem chua, dưa muối, kimchi hay các loại thịt ủ là món quen thuộc ngày Tết nhưng lại tiềm ẩn nguy cơ gây rối loạn tiêu hoá. Trong quá trình lên men, vi khuẩn chuyển hoá các acid amin thành amin sinh học, đặc biệt là histamine và tyramine. Khi ăn lượng histamine cao, cơ thể có thể xuất hiện đỏ da, ngứa, đau đầu, tim đập nhanh hoặc tiêu chảy dù không có sự tham gia của IgE như dị ứng thật sự. Đây được gọi là phản ứng “giả dị ứng”, xảy ra do histamine ngoại sinh vượt quá khả năng chuyển hoá của enzym diamine oxidase ở ruột [1]. Bên cạnh đó, việc bảo quản thực phẩm lâu trong điều kiện nhiệt độ không ổn định cũng làm tăng nguy cơ nhiễm vi khuẩn đường ruột, gây tiêu chảy cấp.

Xử trí: Quan trọng nhất trong xử trí tiêu chảy nghi liên quan thực phẩm là phải tạm ngưng ngay những món ăn hoặc nguồn thực phẩm nghi ngờ để tránh tiếp tục đưa tác nhân gây kích thích hoặc nhiễm khuẩn vào đường tiêu hoá, đồng thời giúp niêm mạc ruột có thời gian hồi phục. Song song đó, việc bù nước và điện giải đóng vai trò then chốt vì tiêu chảy làm mất nước qua phân và kéo theo rối loạn cân bằng natri, kali; người bệnh nên ưu tiên dung dịch oresol pha đúng hướng dẫn hoặc nước cháo loãng, nước canh để hạn chế nguy cơ tụt huyết áp, mệt lả.

Chế độ ăn cần chuyển sang các thực phẩm dễ tiêu, ít chất béo và ít gia vị như cháo, cơm mềm, chuối hoặc bánh mì nướng nhằm giảm gánh nặng cho hệ tiêu hoá và hạn chế tăng nhu động ruột. Tuy nhiên, nếu tiêu chảy đi kèm sốt, đau bụng dữ dội, nôn nhiều, có dấu hiệu mất nước hoặc kéo dài quá vài ngày mà không cải thiện, người bệnh nên đi khám sớm để được đánh giá nguyên nhân, làm xét nghiệm cần thiết và loại trừ các tình trạng nhiễm khuẩn nặng hoặc biến chứng nguy hiểm.

4/ Táo bón do thiếu chất xơ và giảm vận động

Ngược lại với tiêu chảy, nhiều người lại gặp táo bón trong kỳ nghỉ Tết do chế độ ăn ít rau xanh và thói quen sinh hoạt bị thay đổi [1]. Chất xơ hòa tan và không hòa tan đóng vai trò giữ nước trong lòng ruột, tăng thể tích phân và kích thích phản xạ đi tiêu. Khi khẩu phần ăn chủ yếu là thịt và bánh kẹo, phân trở nên khô cứng và di chuyển chậm qua đại tràng. Việc ngủ muộn, uống ít nước hoặc nhịn đi vệ sinh khi đi chơi xa càng làm nhu động ruột giảm [4]. Về lâu dài, táo bón có thể gây nứt kẽ hậu môn hoặc trĩ.

Xử trí: nên tăng lượng nước uống, bổ sung rau xanh, trái cây như thanh long hoặc đu đủ và duy trì thói quen đi vệ sinh đúng giờ cũng rất quan trọng vì phản xạ đại tiện chịu ảnh hưởng bởi nhịp sinh học; việc nhịn đi vệ sinh lâu ngày có thể làm giảm cảm giác mót, khiến tình trạng táo bón kéo dài. Ngoài chế độ ăn, vận động nhẹ nhàng như đi bộ chậm, xoay khớp hoặc các động tác kéo giãn cơ vùng bụng và hông có thể kích thích hoạt động của hệ thần kinh ruột, tăng co bóp nhu động và hỗ trợ quá trình đào thải phân hiệu quả hơn, đặc biệt ở những người ngồi nhiều hoặc ít vận động [1].

5/ Đau dạ dày và viêm tụy cấp

Không phải mọi cơn đau bụng ngày Tết đều là rối loạn nhẹ. Việc uống nhiều rượu bia trong thời gian ngắn có thể gây viêm dạ dày cấp hoặc thậm chí viêm tụy cấp. Trong viêm tụy, enzym tiêu hoá bị hoạt hoá sớm ngay trong tuyến tụy, gây tổn thương mô và tạo cảm giác đau bụng dữ dội lan ra sau lưng, thường kèm buồn nôn và nôn nhiều [3]. Đây là tình trạng nguy hiểm cần nhập viện sớm. Ngoài ra, những người có tiền sử loét dạ dày – tá tràng dễ bị tái phát khi ăn uống thất thường hoặc dùng rượu bia. Vì vậy, nếu xuất hiện đau bụng dữ dội, nôn liên tục, sốt cao, tiêu chảy ra máu hoặc mệt lả.

Xử trí: Hướng xử trí trong những trường hợp này cần ưu tiên đánh giá mức độ nguy hiểm thay vì tự điều trị tại nhà. Khi xuất hiện đau bụng dữ dội, đặc biệt là đau lan ra sau lưng, nôn ói nhiều hoặc mệt lả sau khi uống rượu bia, người bệnh nên ngưng ăn uống, không tự ý dùng thuốc giảm đau mạnh hay thuốc cầm tiêu chảy và cần đến cơ sở y tế sớm để được xét nghiệm và theo dõi, vì viêm tụy cấp hoặc xuất huyết tiêu hoá có thể diễn tiến nhanh [4].

Với người có tiền sử viêm loét dạ dày – tá tràng, nên tạm thời ăn thức ăn mềm, dễ tiêu, tránh hoàn toàn rượu bia và các món nhiều gia vị; thuốc bảo vệ niêm mạc hoặc giảm tiết acid chỉ nên dùng khi có hướng dẫn chuyên môn. Trong mọi trường hợp có dấu hiệu cảnh báo như sốt cao, nôn liên tục, tiêu chảy ra máu hoặc đau tăng dần, việc nhập viện sớm là yếu tố quan trọng giúp giảm biến chứng và đảm bảo an toàn cho người bệnh [1].

6/ Kết luận

Nhìn chung, các vấn đề tiêu hoá ngày Tết phần lớn bắt nguồn từ sự mất cân bằng giữa lượng thức ăn nạp vào và khả năng thích nghi của hệ tiêu hoá. Khi hiểu rõ cơ chế như giảm nhu động dạ dày do chất béo, giảm trương lực cơ thắt thực quản do rượu bia hay histamine từ thực phẩm lên men, mỗi người sẽ dễ dàng điều chỉnh hành vi ăn uống hợp lý hơn. Một chế độ ăn đa dạng, vừa phải, kết hợp vận động nhẹ và nghỉ ngơi đầy đủ không chỉ giúp hạn chế triệu chứng khó chịu mà còn giúp cơ thể tận hưởng trọn vẹn những ngày Tết mà không phải trả giá bằng sức khoẻ đường tiêu hoá.

————————————

Nguồn tài liệu tham khảo:

1/ Bộ Y tế. (2020). Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị một số bệnh lý tiêu hóa thường gặp. Nhà xuất bản Y học.

2/ Hội Khoa học Tiêu hóa Việt Nam. (2022). Khuyến cáo chẩn đoán và điều trị trào ngược dạ dày – thực quản tại Việt Nam. Hội Khoa học Tiêu hóa Việt Nam.

3/ Katz, P. O., Dunbar, K. B., Schnoll-Sussman, F. H., Greer, K. B., Yadlapati, R., & Spechler, S. J. (2022). ACG clinical guideline for the diagnosis and management of gastroesophageal reflux disease. The American Journal of Gastroenterology, 117(1), 27–56.

4/ Katz, P. O., Dunbar, K. B., Schnoll-Sussman, F. H., et al. (2022). ACG clinical guideline for the diagnosis and management of gastroesophageal reflux disease. American Journal of Gastroenterology, 117(1), 27–56