Hiệu ứng khung cửa: Vì sao vừa đứng lên đã quên mình định làm gì?

1/ Hiệu ứng khung cửa là gì?

Hiệu ứng khung cửa (doorway effect) là một hiện tượng tâm lý phổ biến, mô tả tình trạng con người quên mất ý định ban đầu ngay sau khi di chuyển sang một không gian khác. Trải nghiệm quen thuộc nhất là khi đang ngồi, bạn nhớ ra một việc cần làm, đứng dậy đi ngay, nhưng vừa bước sang phòng khác thì đột nhiên không còn nhớ mình đã định làm gì [1][3].

2/ Trí nhớ làm việc trong hiệu ứng khung cửa

Trí nhớ làm việc là một hệ thống nhận thức giữ vai trò trung tâm trong các hoạt động tư duy hằng ngày. Nó cho phép não bộ tạm thời lưu giữ và xử lý thông tin trong thời gian rất ngắn, thường chỉ vài giây đến vài chục giây, nhằm phục vụ các hành động tức thời như: ghi nhớ một con số vừa nghe, giữ một ý nghĩ khi đang nói chuyện, hay nhớ mình đang làm dở việc gì. Khác với trí nhớ dài hạn, trí nhớ làm việc không được thiết kế để lưu trữ bền vững, mà giống như một “bàn làm việc tinh thần”, nơi thông tin đến rồi đi rất nhanh [3].

Đặc điểm quan trọng nhất của trí nhớ làm việc là dung lượng cực kỳ hạn chế. Nhiều nghiên cứu cho thấy não chỉ có thể duy trì khoảng 3–5 đơn vị thông tin cùng một thời điểm [2]. Khi lượng thông tin vượt quá giới hạn này, hệ thống buộc phải loại bỏ thông tin cũ để tiếp nhận thông tin mới. Chính cơ chế “thay chỗ” này khiến những ý nghĩ vừa xuất hiện có thể biến mất nhanh chóng, tạo cảm giác như ta vừa “quên mất điều gì đó”, dù thực chất não chỉ đang hoạt động đúng chức năng sinh lý của nó [4].

Đặc biệt khi một người thay đổi bối cảnh không gian, chẳng hạn như từ phòng khách đi vào nhà bếp, não bộ sẽ thực hiện quá trình chuyển đổi ngữ cảnh nhận thức – hiệu ứng khung cửa. Mỗi không gian được não xem như một “đơn vị bối cảnh” riêng biệt [1]. Khi bối cảnh mới xuất hiện, não có xu hướng kết thúc tiến trình xử lý trước đó và ưu tiên khởi động tiến trình mới. Trong quá trình này, những ý định chưa kịp được củng cố sẽ dễ dàng bị loại bỏ khỏi trí nhớ làm việc.

3/ Nguyên nhân

Hiệu ứng khung cửa không xuất hiện ngẫu nhiên mà thường bắt nguồn từ nhiều nguyên nhân sinh lý và nhận thức khác nhau, trong đó điểm chung là làm suy giảm khả năng duy trì sự chú ý và trí nhớ làm việc của não bộ [3]. Trước hết, thiếu ngủ là một trong những nguyên nhân quan trọng nhất [4]. Khi não không được nghỉ ngơi đầy đủ, hoạt động của vỏ não trước trán – vùng chịu trách nhiệm cho chú ý, lập kế hoạch và trí nhớ làm việc – bị suy giảm rõ rệt. Điều này khiến não khó giữ được các ý định ngắn hạn, đặc biệt là những ý định chưa được củng cố mạnh. Vì vậy, chỉ một thay đổi nhỏ về không gian cũng đủ làm đứt mạch suy nghĩ đang diễn ra.

Bên cạnh đó, căng thẳng kéo dài cũng đóng vai trò lớn. Stress khiến nồng độ cortisol tăng cao, làm rối loạn quá trình điều hòa chú ý và xử lý thông tin [2][4]. Trong trạng thái này, não có xu hướng ưu tiên phản ứng với các kích thích gây căng thẳng hơn là duy trì những mục tiêu nhỏ, trước mắt. Hệ quả là khi bước sang một môi trường mới, não dễ buông ý định cũ vì coi đó là thông tin không còn cấp thiết.Một nguyên nhân khác là quá tải thông tin. Trong xã hội hiện đại, não bộ liên tục phải tiếp nhận lượng lớn thông tin từ công việc, học tập, thiết bị điện tử và các mối quan tâm khác. Khi trí nhớ làm việc bị lấp đầy, khả năng giữ thêm một mục tiêu ngắn hạn trở nên rất hạn chế. Việc đổi không gian lúc này giống như một tín hiệu “làm mới bối cảnh”, khiến não chủ động loại bỏ thông tin đang giữ để giảm tải [3]. Ngoài ra, làm nhiều việc cùng lúc (đa nhiệm) cũng làm tăng đáng kể nguy cơ xảy ra hiện tượng này. Mỗi lần chuyển sự chú ý giữa các nhiệm vụ, não phải tái tổ chức lại thông tin trong trí nhớ làm việc. Khi vừa đi vừa suy nghĩ nhiều việc khác nhau, ý định ban đầu rất dễ bị mất đi ngay khi có một thay đổi về bối cảnh không gian [1].

4/ Giải pháp

Để hạn chế ảnh hưởng của hiệu ứng khung cửa, các giải pháp hiệu quả thường không phức tạp, mà tập trung vào việc hỗ trợ trí nhớ làm việc và củng cố sự chú ý của não bộ trong những khoảnh khắc dễ bị gián đoạn. Trước hết, nhắc lại mục đích hành động bằng lời nói là một biện pháp rất đơn giản nhưng mang lại hiệu quả rõ rệt. Khi một ý định được nói thành lời, não không chỉ xử lý thông tin ở dạng suy nghĩ thầm mà còn kích hoạt thêm kênh ngôn ngữ, giúp thông tin được duy trì lâu hơn trong trí nhớ làm việc [3]. Việc lặp lại như “mình vào phòng để lấy sách” trước khi di chuyển có thể giúp não giữ vững mục tiêu ngay cả khi bối cảnh không gian thay đổi.

Bên cạnh đó, ghi chú nhanh những việc cần làm cũng là cách giảm gánh nặng cho trí nhớ làm việc. Khi thông tin được chuyển ra bên ngoài dưới dạng giấy viết, điện thoại hay danh sách công việc, não không còn phải cố gắng duy trì quá nhiều mục tiêu cùng lúc. Điều này giúp trí nhớ làm việc tập trung tốt hơn vào hành động đang thực hiện, hạn chế nguy cơ đánh mất ý định khi chuyển từ không gian này sang không gian khác.

Một giải pháp quan trọng khác là giảm đa nhiệm [1]. Việc cố gắng xử lý nhiều việc cùng lúc khiến sự chú ý liên tục bị phân mảnh, làm trí nhớ làm việc nhanh chóng quá tải. Khi thực hiện từng nhiệm vụ một cách tuần tự, não có điều kiện duy trì thông tin ổn định hơn, từ đó giảm khả năng xảy ra hiện tượng quên mục đích do thay đổi bối cảnh. Cuối cùng, đảm bảo giấc ngủ đầy đủ và chất lượng đóng vai trò nền tảng [4]. Giấc ngủ giúp phục hồi hoạt động của các vùng não liên quan đến chú ý và kiểm soát nhận thức, đặc biệt là vỏ não trước trán. Khi não được nghỉ ngơi tốt, khả năng duy trì ý định ngắn hạn và tập trung trong các tình huống hằng ngày sẽ được cải thiện rõ rệt.

5/ Kết luận

Tóm lại, hiệu ứng khung cửa là một hiện tượng sinh lý – tâm lý hoàn toàn bình thường, phản ánh cách não bộ con người tổ chức, phân loại và xử lý thông tin dựa trên bối cảnh không gian. Khi môi trường thay đổi, não có xu hướng “đóng lại” bối cảnh cũ và tái thiết lập trạng thái nhận thức mới, khiến những ý định ngắn hạn chưa được củng cố dễ dàng bị gián đoạn. Hiện tượng này cho thấy não bộ không hoạt động như một thiết bị ghi nhớ tuyệt đối, mà là một hệ thống linh hoạt, luôn ưu tiên hiệu quả và tiết kiệm năng lượng. Hiểu đúng về điều này không chỉ giúp giảm bớt lo lắng về trí nhớ, mà còn nhấn mạnh tầm quan trọng của việc nghỉ ngơi và quản lý tải nhận thức trong cuộc sống hằng ngày.

———————-

Nguồn tài liệu tham khảo:

1/ Minh Quang. (2021). Hiệu ứng ‘ngưỡng cửa’ khiến con người quên đi mục đích cần làm khi bước vào một căn phòng mới. Báo Mới.

2/ Crockett, N. A., et al. (2026). Walking through doorways helps remembering, but not for long. Memory & Cognition, 54(2), 150–160.

3/Vietcetera Việt Nam. (2025). Hiệu ứng khung cửa: Vì sao vừa đứng lên đã quên mình định làm gì? Vietcetera.

4/ Choi, Y., Kim, H., & Lee, S. (2025). Context-dependent memory in the real world: The role of context congruency and dwelling time.

• Facebook

• Instagram