Mất trí nhớ thuận chiều: khi con người ta mãi ở trong quá khứ.

1/ Mất trí nhớ thuận chiều là gì?

Mất trí nhớ thuận chiều là một rối loạn trí nhớ trong đó người bệnh mất khả năng ghi nhận và lưu giữ những thông tin mới sau thời điểm tổn thương não xảy ra, trong khi các ký ức cũ hình thành từ trước vẫn được bảo tồn tương đối tốt [1]. Họ có thể nhớ rõ tên mình, nhớ gia đình, nhớ quá khứ xa, những kỷ niệm thời đi học hay những sự kiện quan trọng trong đời, nhưng lại không thể nhớ mình vừa nói gì, vừa làm gì, hay vừa gặp ai chỉ vài phút trước đó. Với họ, dòng chảy thời gian bị “đứt đoạn”: hiện tại tồn tại nhưng không kéo dài, và mọi trải nghiệm mới đều nhanh chóng tan biến trước khi kịp trở thành ký ức.

2/ Cơ chế hình thành

Về bản chất, trí nhớ không phải là một chức năng đơn lẻ mà là một quá trình phức tạp gồm nhiều giai đoạn: tiếp nhận thông tin, xử lý, mã hóa, củng cố và lưu trữ. Trong đó, vùng hồi hải mã giữ vai trò trung tâm như một trạm trung chuyển, giúp biến những trải nghiệm ngắn ngủi thành ký ức dài hạn. Khi hồi hải mã hoặc các cấu trúc liên quan trong thùy thái dương bị tổn thương, quá trình củng cố trí nhớ bị gián đoạn [2]. Thông tin vẫn được tiếp nhận và xử lý ở mức ý thức, nhưng không thể “đóng dấu” để lưu trữ lâu dài. Do đó, người bệnh vẫn hiểu lời nói, vẫn trả lời đúng câu hỏi, vẫn suy nghĩ hợp lý tại thời điểm hiện tại, nhưng ngay sau đó lại quên hoàn toàn những gì vừa diễn ra. Điều này giải thích vì sao mất trí nhớ thuận chiều không phải là mất trí thông minh, mà là mất khả năng hình thành ký ức mới [3].

3/ Nguyên nhân và biểu hiện

Những tổn thương gây mất trí nhớ thuận chiều thường liên quan đến các bệnh lý làm phá hủy hoặc rối loạn chức năng của hồi hải mã và các mạng lưới trí nhớ. Chấn thương sọ não, đặc biệt là chấn thương vùng thái dương trong, có thể làm dập nát hoặc tổn thương vi thể các tế bào thần kinh. Đột quỵ gây thiếu máu não hoặc hoại tử mô não tại vùng liên quan đến trí nhớ. Viêm não, thiếu oxy não hoặc ngộ độc có thể gây tổn thương lan tỏa tế bào thần kinh. U não hoặc phẫu thuật não, dù với mục đích điều trị, cũng có thể để lại di chứng về trí nhớ nếu ảnh hưởng đến các cấu trúc then chốt [2][3]. Ngoài ra, nghiện rượu mạn tính là một nguyên nhân đặc biệt quan trọng, vì rượu không chỉ gây độc trực tiếp lên não mà còn làm thiếu hụt vitamin B1, dẫn đến tổn thương hệ thống trí nhớ kéo dài và đôi khi không hồi phục. Một số thuốc an thần, thuốc gây mê hoặc thuốc hướng thần cũng có thể làm suy giảm trí nhớ thuận chiều, nhất là khi dùng kéo dài hoặc ở liều cao.

Người bệnh thường biểu hiện bằng việc hỏi đi hỏi lại cùng một câu, lặp lại cùng một câu chuyện, quên các sự kiện mới như bữa ăn vừa rồi, liều thuốc vừa uống hay người vừa gặp [1]. Tuy nhiên, họ vẫn có thể giữ được ngôn ngữ trôi chảy, khả năng suy luận logic và các kỹ năng đã học từ trước như đi lại, lái xe quen đường, nấu ăn đơn giản hoặc làm các công việc mang tính thói quen. Chính sự “bình thường bề ngoài” này khiến người xung quanh dễ hiểu lầm rằng người bệnh lơ đãng, thiếu tập trung hoặc cố tình không nhớ [2]. Thực tế, họ hoàn toàn không có khả năng giữ lại ký ức mới, dù rất cố gắng.

4/ Khả năng hồi phục

Khả năng hồi phục của mất trí nhớ thuận chiều phụ thuộc chặt chẽ vào nguyên nhân và mức độ tổn thương não [3]. Trong các trường hợp nguyên nhân tạm thời như tác dụng phụ của thuốc, rối loạn chuyển hóa hoặc thiếu hụt vitamin, trí nhớ có thể cải thiện đáng kể khi điều trị đúng và kịp thời. Ngược lại, khi tổn thương não đã nặng và không hồi phục, việc phục hồi hoàn toàn trí nhớ là rất khó, thậm chí không thể. Tuy nhiên, điều này không đồng nghĩa với việc người bệnh không thể sống một cuộc sống có chất lượng. Các biện pháp hỗ trợ như ghi chép, sử dụng thiết bị nhắc nhở, xây dựng sinh hoạt theo lịch trình cố định, cùng với phục hồi chức năng nhận thức có thể giúp người bệnh thích nghi và giảm bớt ảnh hưởng của rối loạn trí nhớ trong đời sống hằng ngày [2].

5/ Kết luận

Mất trí nhớ thuận chiều không làm người bệnh mất đi nhân cách hay giá trị con người. Họ vẫn giữ nguyên cảm xúc, tính cách và khả năng gắn kết tình cảm với người khác. Chỉ có điều, những ký ức mới không thể ở lại đủ lâu để trở thành một phần của câu chuyện đời họ. Khi hiểu đúng bản chất của tình trạng này, chúng ta sẽ bớt trách móc, bớt kỳ vọng sai lầm và thay vào đó là sự kiên nhẫn, cảm thông và đồng hành. Bởi với người mất trí nhớ thuận chiều, điều đau đớn nhất không chỉ là việc quên đi, mà còn là cảm giác lạc lõng trong một thế giới luôn tiến về phía trước trong khi ký ức của họ không thể theo kịp.

——-

Nguồn tài liệu tham khảo:

1. Bộ môn Thần kinh, Trường Đại học Y Hà Nội. (2020). Giáo trình Thần kinh học. Nhà xuất bản Y học.
2. Squire, L. R., & Zola-Morgan, S. (2021). The medial temporal lobe memory system. Science, 253(5026), 1380–1386.
3. Kandel, E. R., Koester, J. D., Mack, S. H., & Siegelbaum, S. A. (2021). Principles of neural science (6th ed.). McGraw-Hill Education.