VIRUS NIPAH (NiV): “SÁT THỦ” MỚI ĐANG GÂY BÁO ĐỘNG TẠI CHÂU Á – BẠN ĐÃ BIẾT?

Trong bối cảnh thế giới liên tiếp đối mặt với các đại dịch và dịch bệnh mới nổi, virus Nipah (Nipah virus – NiV) đang nổi lên như một mối đe dọa nghiêm trọng đối với y tế công cộng, đặc biệt tại khu vực châu Á. Với tỷ lệ tử vong cao, khả năng lây truyền từ động vật sang người và từ người sang người, cùng chưa có thuốc điều trị đặc hiệu hay vắc-xin được phê duyệt, NiV được Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) xếp vào nhóm các mầm bệnh ưu tiên cần nghiên cứu khẩn cấp [1].

1. Lịch sử phát hiện và dịch tễ học

Virus Nipah lần đầu tiên được phát hiện vào năm 1998–1999 trong một vụ dịch viêm não cấp tại Malaysia và Singapore, liên quan đến những người chăn nuôi và tiếp xúc trực tiếp với lợn nhiễm bệnh [2]. Kể từ đó, các ổ dịch lẻ tẻ nhưng nguy hiểm đã được ghi nhận tại Bangladesh, Ấn Độ, với tần suất gần như hàng năm ở một số khu vực [3].

Các nghiên cứu dịch tễ cho thấy:

• Tỷ lệ tử vong do NiV dao động từ 40% đến 75%, tùy từng đợt dịch và khả năng đáp ứng y tế của địa phương [1].
• Một số đợt dịch tại Bangladesh ghi nhận tỷ lệ tử vong lên tới trên 70% [4].

2. Nguồn lây và đường truyền bệnh

2.1. Ổ chứa tự nhiên

Dơi ăn quả thuộc chi Pteropus được xác định là ổ chứa tự nhiên chính của virus Nipah. Virus có thể tồn tại trong nước bọt, nước tiểu và phân của dơi mà không gây bệnh cho vật chủ này [5].

2.2. Đường lây truyền

NiV có thể lây truyền qua nhiều con đường:

• Từ động vật sang người: tiếp xúc trực tiếp với động vật nhiễm bệnh (lợn, dơi) hoặc tiêu thụ thực phẩm bị nhiễm (điển hình là nhựa cây chà là tươi nhiễm nước bọt dơi) [6].
• Từ người sang người: qua tiếp xúc gần với dịch tiết hô hấp, máu hoặc dịch cơ thể của người bệnh, đặc biệt trong môi trường chăm sóc y tế [7].

Đáng chú ý, các ổ dịch tại Bangladesh và Ấn Độ cho thấy lây truyền người – người đóng vai trò chính, làm gia tăng nguy cơ bùng phát dịch lớn [3].

3. Đặc điểm lâm sàng

Thời gian ủ bệnh của virus Nipah thường từ 4 đến 14 ngày, nhưng có thể kéo dài đến 45 ngày trong một số trường hợp [1].

Biểu hiện bệnh đa dạng, tiến triển nhanh:

• Giai đoạn sớm: sốt cao, đau đầu, đau cơ, nôn, viêm họng [2].
• Giai đoạn nặng: viêm não cấp, rối loạn ý thức, co giật, hôn mê.
• Một số bệnh nhân xuất hiện suy hô hấp cấp và viêm phổi không điển hình [8].

Đáng lo ngại, khoảng 20% người sống sót có thể để lại di chứng thần kinh lâu dài như rối loạn trí nhớ, thay đổi hành vi hoặc co giật mạn tính [4].

4. Chẩn đoán và điều trị

4.1. Chẩn đoán

Chẩn đoán NiV chủ yếu dựa vào:

• Xét nghiệm RT-PCR phát hiện RNA virus.
• Xét nghiệm huyết thanh học tìm kháng thể IgM và IgG đặc hiệu [1].

4.2. Điều trị

Hiện nay:

• Chưa có thuốc điều trị đặc hiệu cho virus Nipah.
• Điều trị chủ yếu là điều trị hỗ trợ, kiểm soát triệu chứng và chăm sóc tích cực.
• Một số thuốc kháng virus như ribavirin đã được thử nghiệm nhưng hiệu quả còn hạn chế và chưa được khẳng định rõ ràng [9].

5. Nguy cơ đối với y tế công cộng và khả năng bùng phát dịch

Virus Nipah được coi là mối đe dọa đặc biệt nguy hiểm do:

• Tỷ lệ tử vong rất cao.
• Khả năng lây truyền người – người.
• Thiếu vắc-xin và thuốc điều trị đặc hiệu.
• Nguy cơ đột biến làm tăng khả năng lây lan qua đường hô hấp [10].

WHO đã đưa NiV vào Danh sách các mầm bệnh ưu tiên có khả năng gây đại dịch toàn cầu nếu không được kiểm soát kịp thời [1].

6. Phòng ngừa và kiểm soát

• Đối với người mới đi về từ vùng dịch
  • Khai báo cơ sở y tế : Thông báo ngay cho cơ sở y tế gần nhất.
  • Theo dõi sức khỏe : nếu có dấu hiệu nghi ngờ, liên hệ ngay để được hỗ trợ
• Tại cơ sở y tế
  • Sàng lọc – cảnh giác : Người có yếu tố dịch tễ hoặc triệu chứng nghi ngờ
  • Tuân thủ quy chuẩn : Áp dung nghiêm ngặt các biện pháp “phòng ngừa chuẩn”, dự phòng”lây tuyền qua giọt bắn,”lây truyền qua không khí”
  • Kiểm soát : Các ca bệnh và ca phơi nhiễm của các bênh truyền nhiễm lây qua hô hấp
  • Bảo vệ cá nhân : Sử dụng trang thiết bị phòng hộ đúng chỉ định
  • Vệ sinh môi trường : Khử khuẩn bề mặt và đảm bảo thông khí buồn bệnh, nơi làm việc.

Virus Nipah không chỉ là một bệnh truyền nhiễm hiếm gặp mà còn là mối đe dọa y tế nghiêm trọng tại châu Á và toàn cầu. Việc nâng cao nhận thức, đầu tư nghiên cứu vắc-xin và tăng cường hệ thống giám sát dịch bệnh là yếu tố then chốt nhằm ngăn chặn một thảm họa y tế trong tương lai.

TÀI LIỆU CHÚ THÍCH

[1] Tổ chức Y tế Thế giới (WHO): Nipah virus – Fact sheet
[2] CDC: History of Nipah virus outbreaks
[3] WHO: Nipah virus outbreaks in South-East Asia
[4] Luby S.P. et al.: Clinical and epidemiological features of Nipah virus infection
[5] Chua K.B. et al.: Natural reservoir of Nipah virus
[6] WHO: Transmission of Nipah virus
[7] Gurley E.S. et al.: Person-to-person transmission of Nipah virus
[8] Clayton B.A. et al.: Pulmonary manifestations of Nipah virus
[9] Chong H.T. et al.: Ribavirin therapy in Nipah virus infection
[10] WHO: R&D Blueprint – Priority diseases