Phù chân khi mang thai: Hiện tượng “xuống máu” bình thường hay dấu hiệu cảnh báo sớm tiền sản giật?

Vào 3 tháng cuối của thai kỳ, rất nhiều mẹ bầu phải đối mặt với tình trạng đôi bàn chân sưng múp, giày dép chật ních, đi lại nặng nề. Dân gian thường gọi đây là hiện tượng “xuống máu chân” và rỉ tai nhau rằng đó là dấu hiệu bình thường báo hiệu sắp sinh. Tuy nhiên, phù chân không đơn thuần là một sự bất tiện về mặt thẩm mỹ hay chuyện sắp sinh nở. Đây có thể là một phản ứng sinh lý tự nhiên khi mang bầu, nhưng cũng có thể là hồi chuông cảnh báo sớm của Tiền sản giật (nhiễm độc thai nghén) – một biến chứng cấp tính nguy hiểm có thể đe dọa tính mạng của cả mẹ lẫn con nếu bị bỏ qua.

1. Vì sao mẹ bầu dễ bị phù chân vào cuối thai kỳ?

Bản chất của phù là hiện tượng nước bị thoát ra ngoài mạch máu và ứ đọng lại ở các mô dưới da. Đối với một thai kỳ bình thường, hiện tượng này xảy ra do hai nguyên nhân tự nhiên:

• Hệ thống mạch máu bị chèn ép: Khi thai nhi càng lớn, tử cung của người mẹ sẽ tăng kích thước và trọng lượng đáng kể, trực tiếp đè ép lên tĩnh mạch chủ dưới (mạch máu lớn nằm ở bụng có nhiệm vụ dẫn máu từ nửa dưới cơ thể về tim). Sự chèn ép này làm máu bị ứ lại ở hai chân, tăng áp lực trong lòng mạch và đẩy nước thoát ra ngoài da gây sưng phù [2, 3].

• Thay đổi thể tích máu: Để nuôi dưỡng thai nhi, cơ thể người mẹ tự động tăng thể tích máu lên khoảng 50%. Lượng chất lỏng tăng lên này làm loãng máu, giảm áp lực giữ nước, khiến nước dễ rò rỉ ra các mô xung quanh, đặc biệt là vùng thấp như bàn chân và cổ chân do chịu thêm tác động của trọng lực [2, 3].

2. Ranh giới giữa phù bình thường và cảnh báo Tiền sản giật

Mẹ bầu và gia đình cần phải phân biệt rõ ràng hai trạng thái phù bằng các dấu hiệu trực quan tại nhà để tránh chủ quan:

• Phù sinh lý (Bình thường): Thường chỉ xuất hiện ở hai bàn chân, cổ chân. Hiện tượng phù này có tính chất thay đổi rõ rệt theo thời gian: sưng to hơn vào cuối ngày (sau khi mẹ bầu đứng hoặc đi lại nhiều) và giảm hẳn hoặc biến mất vào buổi sáng sau một đêm kê cao chân nằm ngủ [2].

• Phù bệnh lý (Nguy hiểm): Hiện tượng sưng phù xuất hiện đột ngột, sưng mềm, ấn lõm vào da thấy lâu đầy và không giảm đi dù đã nằm nghỉ ngơi, kê cao chân. Đáng ngại hơn, vùng phù không chỉ giới hạn ở chân mà lan rộng lên đùi, tràn ra hai tay, làm mí mắt húp híp hoặc mặt sưng to đổi nét [1, 2].

3. Tiêu chuẩn đánh giá và hành động cần làm ngay

Theo các hướng dẫn lâm sàng cập nhật, tiền sản giật được xác định khi có tình trạng tăng huyết áp xuất hiện sau tuần thứ 20 của thai kỳ kèm theo có đạm trong nước tiểu (protein niệu) hoặc có các dấu hiệu tổn thương cơ quan khác [1, 3]. Do đó, khi phát hiện dấu hiệu phù bệnh lý, gia đình không được tự ý ngâm chân nước muối hay xoa bóp tại nhà mà cần hành động ngay lập tức:

• Chủ động đo huyết áp tại nhà: Việc kiểm soát huyết áp thai kỳ là tối quan trọng. Nếu mẹ bầu bị phù kèm theo chỉ số huyết áp đo được từ 140/90 mmHg trở lên, đây là dấu hiệu bắt buộc phải đến bệnh viện kiểm tra ngay lập tức [1, 2].

• Nhận diện các triệu chứng nguy kịch kèm theo: Tiền sản giật thể nặng có thể tàn phá hệ thần kinh và các cơ quan nội tạng của người mẹ. Nếu hiện tượng phù đi kèm với các triệu chứng như đau đầu dữ dội (uống thuốc giảm đau thông thường không đỡ), nhìn mờ, hoa mắt, hoặc đau tức vùng thượng vị (vùng bụng trên, ngay dưới ức), sản phụ đang đứng trước nguy cơ lên cơn co giật (Sản giật) vô cùng nguy hiểm [1, 2, 3].

• Chế độ sinh hoạt cốt lõi: Thay vì kiêng ăn mặn tuyệt đối một cách cực đoan (gây nguy hiểm cho thai nhi), mẹ bầu cần duy trì chế độ ăn đủ dinh dưỡng, giàu protein (thịt, cá, trứng) để giúp giữ nước lại bên trong lòng mạch máu, tuyệt đối không tự ý dùng các loại thuốc lợi tiểu hay lá cây dân gian để hạ phù vì sẽ làm giảm dòng máu nuôi thai [1, 2].

Kết luận

Mọi tình trạng phù chân vào 3 tháng cuối đều cần được nhìn nhận một cách nghiêm túc thông qua việc theo dõi huyết áp và các dấu hiệu toàn thân. Hãy xóa bỏ quan niệm coi phù chân là “xuống máu” sắp sinh để chủ động đi khám, làm xét nghiệm nước tiểu tầm soát kịp thời, bảo vệ an toàn cho cả mẹ và con trước khi cuộc chuyển dạ bắt đầu.

Tài liệu tham khảo

[1] Bộ Y tế Việt Nam. (2022). Hướng dẫn quốc gia về các dịch vụ chăm sóc sức khỏe sinh sản (Ban hành kèm theo Quyết định số 2011/QĐ-BYT). Nhà xuất bản Y học.

[2] Bệnh viện Từ Dũ. (2023). Phác đồ điều trị Sản phụ khoa: Tiền sản giật – Sản giật. Nhà xuất bản Y học.

[3] August, P., & Sibai, B. M. (2026). Preeclampsia: Clinical features and diagnosis. UpToDate.

Tác giả: Trần An

Hiệu đính: BS. Lê Thị Thảo Hiền, BS. Nguyễn Thị Kim Phượng