Ký sự Lật sơ mi: Từ “Chân người” hóa “Chân giò heo” chỉ sau 1 bước hụt

Thà một phút huy hoàng rồi dập tắt, mặc dù phải đi cà nhắc vì… lật sơ mi

Bất kể bạn là ai: Một “baller” đang chuẩn bị thực hiện 1 quả “dunk” búa bổ như “anh già” Lebron, một “vợt thủ” đang chuẩn bị nhảy lên với một cú “smash” trời giáng như “Super” Dan, một “Neymar” đang lắt léo giữa vòng quây của 5 cầu thủ đối phương, hay là một “Usain Bolt” đang băng băng về đích trước sự reo hò của khán giả (thực ra là mấy thằng bạn nhậu…). Chung quy lại, bạn đang cảm thấy mình thật khỏe mạnh, thật dẻo dai, khí thế hừng hực như vận động viên Olympic.

Và rồi… RẮC!

Một giây lơ là, một bước chân “lạc lối”, hay một cú tiếp đất “sai địa chỉ”. Bạn không tiếp đất bằng lòng bàn chân êm ái mà lại chọn… má ngoài bàn chân để “hôn đất”.

Thế giới bỗng nhiên quay cuồng. Bạn tiếp đất không phải bằng lòng bàn chân mà bằng… má ngoài bàn chân. Một cơn đau xộc thẳng lên não, khiến bạn nhận ra ranh giới giữa “người hùng” và “thương binh” chỉ mỏng manh như tờ giấy. Chào mừng bạn gia nhập CLB “Lật sơ mi” – nơi hội tụ những đôi chân đang sưng vù như cái bánh bao [1].

Vậy thực sự chuyện gì đã xảy ra với cái cổ chân ngọc ngà của bạn? Hãy cùng mổ xẻ xem tại sao từ một đôi chân thon thả, nó lại biến hình thành “chân giò heo” chỉ trong vài nốt nhạc.

1. Giải ngố: “Lật Sơ Mi” là gì?

Dân thể thao hay gọi là “lật cổ chân” hoặc “lật sơ mi” (bắt nguồn từ tiếng Pháp: entorse hoặc từ lóng sommier), nhưng tên khai sinh y khoa của nó là Bong gân cổ chân (Ankle Sprain).

Đừng nhầm lẫn nhé, “bong gân” nghe có vẻ như cái gân nó bị bong ra, nhưng thực tế là dây chằng (ligament) của bạn bị kéo căng quá mức hoặc bị rách [2].

Hãy tưởng tượng dây chằng cổ chân giống như sợi dây thun buộc tóc của người yêu cũ.

• Mức độ 1 (Nhẹ): Sợi thun bị kéo dãn hơi quá tay, đau tí rồi hết.
• Mức độ 2 (Vừa): Sợi thun bị rách một phần. Đau, lỏng lẻo.
• Mức độ 3 (Nặng): Sợi thun đứt đôi “phựt” một cái. Lúc này cổ chân bạn lỏng lẻo như răng bà lão 80 tuổi.

Đa số các ca lật sơ mi (khoảng 85%) là lật má ngoài (Inversion injury), tức là bàn chân quặp vào trong, làm giãn dây chằng bên ngoài [3].

2. Quy trình “biến hình” thành Chân Giò Heo

Tại sao sau khi lật, chân lại sưng to như vậy? Có phải do “máu dồn xuống chân” như các cụ hay bảo?

Thực ra, đây là phản ứng viêm (Inflammation) cực kỳ tự nhiên của cơ thể. Khi dây chằng bị rách, các mạch máu nhỏ xung quanh cũng vỡ theo.

• Máu chảy tràn lan: Gây ra vết bầm tím (Hematoma) mà dân gian hay gọi là “hoa sim tím”.
• Dịch viêm xuất hiện: Cơ thể cử một đội quân bạch cầu đến để dọn dẹp chiến trường. Sự tập trung của đám đông này cùng với dịch lỏng gây ra hiện tượng phù nề (Edema) [4].

Kết quả: Mắt cá chân của bạn biến mất, thay vào đó là một khối tròn ủng, căng bóng, nhìn không khác gì cái chân giò heo đã được ninh nhừ. Một kiệt tác của tạo hóa, nhưng đau thấu trời xanh.

3. Những pha xử lý “Đi vào lòng đất” (Cấm tuyệt đối!)

Trước khi bàn đến cách chữa, hãy nói về những sai lầm mà 90% anh em mắc phải khiến cái chân đang “đau sương sương” chuyển sang “đau muốn tháo khớp”.

Sai lầm 1: Bôi dầu nóng, mật gấu, cao sao vàng

Nhiều “thầy lang online” xúi dại là phải bôi dầu cho nóng để tan máu bầm.

SAI BÉT! Nhiệt độ nóng làm giãn mạch máu, khiến máu chảy về chỗ chấn thương nhiều hơn. Bạn đang đổ thêm dầu vào lửa theo đúng nghĩa đen. Kết quả là cái chân giò sẽ càng to hơn và sưng lâu hơn [5].

Sai lầm 2: Nhờ bạn “giật” cho khớp về vị trí

“Nó bị trật khớp đấy, để tao giật mạnh cái cho nó vào!” – Đây là câu nói kinh điển trước khi đưa bạn vào thẳng phòng cấp cứu.

Lật sơ mi thường là tổn thương dây chằng, không phải trật khớp. Việc giật mạnh chỉ làm rách thêm những sợi dây chằng còn sót lại [2].

Sai lầm 3: Uống rượu “giảm đau”

Vừa lật cổ chân xong, anh em rủ đi nhậu để “quên nỗi đau”. Rượu có thể làm bạn tê liệt thần kinh tạm thời, nhưng nó cũng làm giãn mạch và tăng sưng nề. Chưa kể say rượu đi chấm phẩy rất dễ ngã thêm phát nữa -> Gãy xương [6].

4. Bí kíp R.I.C.E: Không phải “Cơm”, mà là Chân ái

Để bảo toàn tính mạng cho cái cổ chân, hãy thuộc lòng thần chú R.I.C.E (Gạo). Đây là tiêu chuẩn vàng của y học thể thao thế giới (dù gần đây có thêm P.O.L.I.C.E hay P.E.A.C.E & L.O.V.E, nhưng R.I.C.E vẫn dễ nhớ nhất cho anh em nghiệp dư) [7].

4.1. R – Rest (Nghỉ ngơi):

Làm ơn ngồi im! Đừng cố tỏ ra mạnh mẽ “tao vẫn đá được”. Hãy cho dây chằng nghỉ phép. Nếu cần di chuyển, hãy dùng nạng hoặc nhảy lò cò (cẩn thận ngã).

4.2. I – Ice (Chườm lạnh):

Đây là “người tình trăm năm” của bạn lúc này. Dùng túi đá chườm lên chỗ sưng trong 15-20 phút, mỗi 2-3 tiếng một lần. Lạnh làm co mạch, giảm sưng, giảm đau tê tái (theo nghĩa tốt) [5].

Lưu ý: Đừng ốp trực tiếp cục đá lên da nếu không muốn bị bỏng lạnh (Frostbite). Hãy bọc qua một cái khăn mỏng.

4.3. C – Compression (Băng ép):

Dùng băng thun y tế quấn nhẹ nhàng quanh cổ chân. Mục đích là để hạn chế chỗ sưng lan rộng.

Cảnh báo: Quấn vừa tay thôi, quấn chặt quá máu không xuống nuôi được ngón chân thì lại thành “chân giò hun khói” (hoại tử) đấy.

4.4. E – Elevation (Kê cao):

Khi nằm hoặc ngồi, hãy kê chân cao hơn mức tim. Trọng lực sẽ giúp dịch lỏng chảy ngược về tim thay vì dồn xuống chân. Hãy tận hưởng cảm giác làm ông hoàng bà chúa, bắt người yêu lấy nước, lấy remote tivi [7].

5. Khi nào cần gặp “Áo Blouse trắng”?

Dù bạn có “lì đòn” đến đâu, hãy đi viện chụp X-quang ngay nếu:

• Quy tắc Ottawa: Bạn không thể bước đi nổi quá 4 bước (dù là đi cà nhắc) ngay sau chấn thương và tại thời điểm khám [8].
• Hình dạng cổ chân méo mó dị dị (có thể gãy xương hoặc trật khớp thật).
• Đau chói tại các điểm xương mắt cá hoặc xương bàn chân số 5 (thực ra đau quá không chịu được hay đau mãi không hết thì đi gặp bác sĩ là ngon luôn!).

Kết luận: Đừng để “Gáy sớm” mà ăn cháo hành

Lật sơ mi là chấn thương phổ biến nhưng không được chủ quan. Biến chứng “lỏng cổ chân mãn tính” sẽ khiến bạn chỉ cần đi bộ giẫm phải cục sỏi cũng ngã sấp mặt.

Hãy tuân thủ R.I.C.E, kiên nhẫn chờ dây chằng lành hẳn rồi hẵng quay lại sân cỏ “gáy” tiếp. Thà ngồi ngoài 2 tuần ngắm gái, còn hơn đi tập tễnh cả đời ngắm mưa, đúng không các đồng chí?

Chúc các bạn sớm hồi phục và có đôi chân dẻo dai như cao su!

Tài liệu tham khảo (References)

[1] Golanó, P., Vega, J., de Leeuw, P. A., Malagelada, F., Manzanares, M. C., Götzens, V., & van Dijk, C. N. (2010). Anatomy of the ankle ligaments: a pictorial essay. Knee Surgery, Sports Traumatology, Arthroscopy, 18(5), 557-569.

[2] Fong, D. T., Hong, Y., Chan, L. K., Yung, P. S., & Chan, K. M. (2007). A systematic review on ankle injury and ankle sprain in sports. Sports Medicine, 37(1), 73-94.

[3] Ferran, N. A., & Maffulli, N. (2006). Epidemiology of sprains of the lateral ankle ligament complex. Foot and Ankle Clinics, 11(3), 659-662.

[4] Hubbard, T. J., & Hicks-Little, C. A. (2008). Ankle ligament healing after an acute ankle sprain: an evidence-based approach. Journal of Athletic Training, 43(5), 523-529.

[5] Bleakley, C. M., McDonough, S. M., & MacAuley, D. C. (2004). The use of ice in the treatment of acute soft-tissue injury: a systematic review of randomized controlled trials. The American Journal of Sports Medicine, 32(1), 251-261.

[6] Barnes, M. J. (2014). Alcohol: impact on sports performance and recovery in male athletes. Sports Medicine, 44(7), 909-919.

[7] van den Bekerom, M. P., Struijs, P. A., Blankevoort, L., Welling, L., van Dijk, C. N., & Kerkhoffs, G. M. (2012). What is the best ankle brace? A systematic review. Clinical Orthopaedics and Related Research, 470(11), 3213-3221.

[8] Stiell, I. G., Greenberg, G. H., McKnight, R. D., Nair, R. C., McDowell, I., & Worthington, J. R. (1992). A study to develop clinical decision rules for the use of radiography in acute ankle injuries. Annals of Emergency Medicine, 21(4), 384-390.

Tác giả: Ngọc Long

Hiệu đính: Lê Thị Thảo Hiền, Nguyễn Thị Kim Phượng

Mời ae xem video ở bên dưới 👇🏻