Dị ứng protein sữa bò: Phân tích cơ chế miễn dịch qua IgE và không qua IgE.

Dị ứng protein sữa bò là một quá trình miễn dịch phức tạp bắt đầu ngay từ khi protein sữa đi vào đường tiêu hóa. Bình thường, ruột của chúng ta có cơ chế dung nạp miễn dịch – nghĩa là hệ miễn dịch học cách xem thức ăn là vô hại. Tuy nhiên, ở một số người, đặc biệt là trẻ nhỏ hoặc người có cơ địa dị ứng, hàng rào niêm mạc ruột và hệ miễn dịch không giữ được trạng thái cân bằng này. Khi protein sữa như casein được hấp thu, các tế bào trình diện kháng nguyên (APC) sẽ bắt giữ, xử lý rồi giới thiệu chúng cho tế bào T. Đây là bước khởi động quyết định cơ thể sẽ dung nạp hay phản ứng lại với protein sữa.

1/ Dị ứng sữa qua trung gian IgE.

Sau khi được hoạt hóa bởi tế bào trình diện kháng nguyên, tế bào T chưa biệt hóa (naive T cell) sẽ đứng trước nhiều hướng rẽ miễn dịch khác nhau, và hướng đi này phụ thuộc vào môi trường cytokine xung quanh. Khi các tín hiệu nghiêng về IL-4 và những yếu tố thúc đẩy đáp ứng dị ứng, tế bào T sẽ biệt hóa thành Th2. Đây là bước chuyển quan trọng vì Th2 đóng vai trò trung tâm trong các phản ứng quá mẫn type I. Sự ưu thế của trục Th2 thường gặp ở những người có cơ địa dị ứng hoặc khi hàng rào niêm mạc ruột bị kích thích, khiến hệ miễn dịch hiểu nhầm protein sữa là mối đe dọa [3].

Sau khi hình thành, tế bào Th2 bắt đầu tiết ra các cytokine đặc trưng như IL-4 và IL-13. Hai cytokine này tác động trực tiếp lên tế bào B, kích thích quá trình chuyển lớp kháng thể để tạo ra IgE đặc hiệu với protein sữa. IgE sau khi được sản xuất sẽ không tồn tại tự do lâu trong máu mà nhanh chóng gắn lên bề mặt dưỡng bào thông qua thụ thể ái lực cao FcεRI [3][4]. Lúc này, cơ thể đã bước vào giai đoạn mẫn cảm: hệ miễn dịch đã “chuẩn bị sẵn vũ khí” nhưng người bệnh thường chưa có biểu hiện lâm sàng rõ ràng.

Ở lần tiếp xúc tiếp theo với protein sữa, kháng nguyên sẽ liên kết đồng thời với nhiều phân tử IgE đã gắn trên dưỡng bào, tạo hiện tượng bắt chéo IgE. Đây là tín hiệu kích hoạt mạnh khiến dưỡng bào mất hạt (degranulation) gần như ngay lập tức. Các túi hạt nội bào vỡ ra và giải phóng hàng loạt chất trung gian hóa học như histamine, leukotriene, prostaglandin cùng nhiều enzyme và cytokine tiền viêm. Những chất này làm giãn mạch, tăng tính thấm thành mạch, co cơ trơn và kích thích các đầu mút thần kinh, từ đó tạo nên phản ứng dị ứng điển hình [4].

Chính sự phóng thích chất trung gian với tốc độ rất nhanh khiến triệu chứng xuất hiện chỉ trong vài phút đến vài giờ sau khi tiếp xúc. Người bệnh có thể nổi mề đay, phù môi hoặc mí mắt, buồn nôn, nôn ói, đau bụng quặn hoặc tiêu chảy cấp. Trong những trường hợp nặng, sự giãn mạch toàn thân và co thắt đường thở có thể dẫn đến sốc phản vệ – một tình trạng nguy hiểm cần xử trí khẩn cấp [3]. Vì toàn bộ chuỗi phản ứng này phụ thuộc vào IgE và diễn ra nhanh chóng, nó được gọi là phản ứng dị ứng tức thì qua trung gian IgE.

2/ Dị ứng sữa không qua trung gian IgE

Song song với cơ chế dị ứng qua IgE, cơ thể còn có một hướng đáp ứng khác gọi là phản ứng không qua IgE, và cơ chế này diễn ra chậm hơn nhưng thường kéo dài hơn [2]. Khi protein sữa được các tế bào trình diện kháng nguyên (APC) nhận diện, chúng có thể tiết ra những tín hiệu miễn dịch như IL-12, IL-6 và IL-1β. Các tín hiệu này khiến tế bào T không đi theo hướng Th2 gây dị ứng nhanh, mà chuyển sang biệt hóa thành Th1 hoặc Th17 – hai nhóm tế bào thiên về phản ứng viêm mạn tính. Có thể hình dung đây giống như việc hệ miễn dịch chọn “chế độ viêm kéo dài” thay vì “phản ứng tức thì” [3].

Sau khi hình thành, tế bào Th1 sẽ tiết IFN-γ và TNF-α, còn Th17 tạo ra IL-17F. Những cytokine này làm tăng hoạt hóa các tế bào viêm tại niêm mạc ruột, khiến lớp biểu mô bị kích thích liên tục [4]. Khác với cơ chế IgE gây mất hạt dưỡng bào rất nhanh, phản ứng non-IgE không tạo triệu chứng ồ ạt ngay lập tức mà làm tổn thương ruột từ từ. Lớp hàng rào biểu mô trở nên lỏng lẻo hơn, tính thấm ruột tăng lên, các chất từ lòng ruột dễ xuyên qua và tiếp tục kích hoạt vòng xoắn viêm.

Bên cạnh đó, một số tín hiệu miễn dịch như IL-5 có thể huy động bạch cầu ái toan (eosinophil) đến niêm mạc ruột. Những tế bào này giải phóng enzyme và chất trung gian gây viêm, khiến tình trạng viêm kéo dài và khó dứt. Chính vì tiến trình xảy ra âm thầm và chậm rãi, người bệnh dị ứng sữa kiểu không qua IgE thường không nổi mề đay ngay sau khi uống sữa. Thay vào đó, họ có xu hướng xuất hiện các triệu chứng tiêu hóa dai dẳng như tiêu chảy kéo dài, phân nhầy hoặc lẫn máu, đau bụng âm ỉ và dấu hiệu kém hấp thu [1][4]. Điều này khiến non-IgE dễ bị nhầm với rối loạn tiêu hóa thông thường nếu không hiểu rõ cơ chế miễn dịch phía sau.

3/ Kết luận

Con đường qua IgE – phản ứng nhanh, bùng phát rõ rệt:
Ở hướng này, hệ miễn dịch đi lệch sang Th2 và tạo ra kháng thể IgE đặc hiệu với protein sữa. IgE giống như những cảm biến được gắn sẵn trên dưỡng bào. Khi cơ thể uống sữa lần sau, protein sữa kích hoạt các cảm biến này khiến dưỡng bào phóng thích histamine và nhiều chất gây viêm chỉ trong thời gian rất ngắn. Vì vậy triệu chứng thường xuất hiện nhanh sau khi tiếp xúc, như nổi mề đay, sưng môi, nôn ói hoặc thậm chí phản vệ. Đây là kiểu dị ứng dễ nhận ra nhất vì phản ứng xảy ra gần như tức thì và khá rầm rộ.

Con đường không qua IgE – phản ứng chậm, viêm kéo dài:
Ngược lại, nếu hệ miễn dịch đi theo hướng Th1 hoặc Th17, cơ thể không tạo phản ứng dị ứng bùng phát mà gây viêm âm thầm tại niêm mạc ruột. Các cytokine viêm làm hàng rào ruột trở nên “rò rỉ” hơn, kéo theo bạch cầu ái toan và nhiều tế bào miễn dịch khác tham gia, khiến tổn thương tích lũy dần theo thời gian. Vì diễn tiến chậm nên người bệnh thường không nổi mề đay ngay mà xuất hiện các vấn đề tiêu hóa kéo dài như tiêu chảy, đau bụng, phân nhầy máu hoặc kém hấp thu. Kiểu non-IgE vì vậy dễ bị bỏ sót nếu chỉ nhìn vào các dấu hiệu dị ứng điển hình.

Một điểm quan trọng là hai cơ chế này không hoàn toàn tách rời. Nhiều bệnh nhân có sự pha trộn giữa đáp ứng IgE và đáp ứng tế bào, tạo nên phổ triệu chứng rất rộng [1]. Điều này giải thích tại sao có người uống sữa là phản ứng ngay lập tức, trong khi người khác phải sau vài giờ hoặc vài ngày mới xuất hiện triệu chứng. Vai trò trung tâm của APC trong hình cho thấy rằng chính tín hiệu ban đầu từ hệ miễn dịch bẩm sinh và môi trường ruột sẽ quyết định “hướng đi” của phản ứng miễn dịch.

——————————————

Nguồn tài liệu tham khảo:

1/ Hiệp hội Sữa Việt Nam. (n.d.). Dị ứng sữa bò ở trẻ em: Triệu chứng và cách xử trí. VDA.

2/Tanimed Clinic. (2025). Dị ứng đạm sữa bò: Triệu chứng, chẩn đoán & điều trị. Tanimed Medical Blog.

3/Malik, R., & Kaul, S. (2024). Cow’s milk protein allergy. Indian Journal of Pediatrics, 91(5), 499–506.

4/Robert, E., Al-Hashmi, H. A., Al-Mehaidib, A., et al. (2024). Symptoms and management of cow’s milk allergy: Perception and evidence. Frontiers in Allergy, 5, 1348769