Đồ uống có gas và ảo giác ‘dễ tiêu’: cơ chế sinh lý, LES và nguy cơ trào ngược dưới góc nhìn y học chứng cứ

Đồ uống có gas thường được gắn với cảm giác “dễ tiêu” sau bữa ăn, tuy nhiên khi phân tích sâu hơn dưới góc nhìn sinh lý tiêu hoá và bệnh học, hiệu ứng này chủ yếu liên quan đến cơ chế cơ học và phản xạ thần kinh hơn là sự cải thiện thật sự của quá trình tiêu hoá [1]. Khi CO₂ hòa tan đi vào dạ dày, sự giải phóng khí làm tăng thể tích và áp lực nội lòng, kích hoạt các thụ thể căng giãn ở thành dạ dày. Tín hiệu hướng tâm truyền qua dây thần kinh phế vị dẫn đến phản xạ ợ hơi, từ đó tạo cảm giác giảm chướng bụng tạm thời. Đây là một đáp ứng mang tính cảm giác, không liên quan đến việc tăng tiết enzyme tiêu hoá, cải thiện nhu động dạ dày – ruột hay tăng hấp thu chất dinh dưỡng [2].

1/ LES và áp lực dạ dày trong bối cảnh đồ uống có gas

Ở mức độ sinh lý sâu hơn, sự hiện diện của khí trong dạ dày có thể ảnh hưởng đến trương lực cơ thắt thực quản dưới (LES).

Đồ uống có gas đưa vào dạ dày một lượng lớn CO₂ hòa tan, làm tăng sự căng giãn và áp lực nội dạ dày. Sự giãn cơ học này có thể kích hoạt các đợt giãn thoáng qua của LES (TLESRs) – cơ chế sinh lý quan trọng liên quan đến các cơn trào ngược. Ở người khỏe mạnh, LES thường vẫn duy trì đủ trương lực để cân bằng thay đổi áp lực nên triệu chứng ít rõ rệt [2][3]. Tuy nhiên, ở người bị GERD – bệnh trào ngược dạ dày – thực quản hoặc có áp lực nền LES thấp, áp lực dạ dày tăng do khí và sự giãn nhanh có thể vượt qua hàng rào thực quản, khiến dịch vị acid đi ngược lên và gây nóng rát sau xương ức, ợ chua hoặc khó chịu vùng thượng vị. Ngoài ra, nhiều loại nước có gas chứa acid citric hoặc phosphoric có thể làm giảm pH dạ dày thoáng qua và tăng nhạy cảm niêm mạc, khiến cảm giác trào ngược rõ hơn dù lượng acid không tăng nhiều [1].

2/ Khí, hormone ruột và áp lực thẩm thấu

Một khía cạnh ít được nhắc đến là ảnh hưởng của đồ uống có gas lên điều hòa hormone đường ruột [3]. Sự căng giãn nhanh của dạ dày có thể tác động đến các peptide như gastrin hoặc cholecystokinin thông qua cơ chế phản xạ thần kinh – nội tiết, nhưng các nghiên cứu hiện nay chưa chứng minh được lợi ích rõ ràng đối với quá trình tiêu hoá thức ăn.

Ngược lại, hàm lượng đường cao trong nhiều loại nước có gas làm tăng áp lực thẩm thấu trong lòng ruột, có thể làm chậm rỗng dạ dày hoặc gây đầy hơi thứ phát do lên men carbohydrate ở đại tràng. Điều này đặc biệt đáng chú ý ở những người có hội chứng ruột kích thích hoặc rối loạn dung nạp FODMAPs, nơi khí sinh ra từ quá trình lên men có thể làm trầm trọng thêm triệu chứng [1].

Một số dữ liệu cho thấy nước khoáng có gas có thể kích thích nhẹ nhu động ruột thông qua tác động cơ học lên thành ruột và thay đổi phản xạ ruột – não, từ đó hỗ trợ một phần ở bệnh nhân táo bón chức năng [1][2]. Tuy nhiên, hiệu quả này không nhất quán giữa các nghiên cứu và chưa đủ bằng chứng để khuyến cáo rộng rãi trong thực hành lâm sàng. Quan trọng hơn, cần phân biệt rõ giữa nước khoáng có gas tự nhiên và nước ngọt có gas chứa đường hoặc chất tạo ngọt nhân tạo, vì thành phần chuyển hoá của chúng khác nhau đáng kể và có thể dẫn đến các hệ quả sinh lý khác nhau.

3/ Kết luận

Từ góc nhìn y học dựa trên bằng chứng, đồ uống có gas không đóng vai trò tích cực trong việc tối ưu hóa chức năng tiêu hoá. Cảm giác “dễ tiêu” chủ yếu là hệ quả của phản xạ ợ hơi và thay đổi cảm nhận áp lực trong dạ dày thay vì là sự cải thiện thực sự của các quá trình sinh hoá tiêu hoá. Do đó, trong thực hành lâm sàng, việc điều chỉnh thói quen ăn uống, giảm tốc độ ăn, kiểm soát khẩu phần, tăng vận động sau ăn và duy trì hệ vi sinh đường ruột ổn định vẫn là những chiến lược có cơ sở sinh lý và bằng chứng khoa học vững chắc hơn để hỗ trợ sức khoẻ tiêu hoá.

——————————————-

Nguồn tài liệu tham khảo:

1/ Argüero, J., et al. (2024). Pathophysiology of gastro-oesophageal reflux disease. Nature Reviews Gastroenterology & Hepatology.

2/ Huang, C. W., et al. (2025). Effect of carbonated water on esophageal high-resolution manometry metrics. BMC Gastroenterology.

3/ Bùi Hoàng Nghĩa, Thái Doãn Kỳ, Trần Ngọc Ánh, & Dương Thị Tuyết. (2024). Đặc điểm thoát vị hoành trên bệnh nhân có bệnh trào ngược dạ dày thực quản. Tạp chí Y học Việt Nam.