Phong thấp dưới góc nhìn khoa học: vì sao đôi tay cứ mãi ướt mồ hôi?

1/ Hiện tượng ướt mồ hôi tay (phong thấp)

Trong đời sống thường ngày, tình trạng tay luôn ẩm ướt thường được gán cho những cách giải thích rất quen thuộc như “nóng trong người”, “yếu cơ địa”, hay đơn giản là do tâm lý hồi hộp. Tuy nhiên, dưới góc nhìn khoa học, hiện tượng chảy mồ hôi tay không phải là một phản ứng mơ hồ hay ngẫu nhiên, mà là kết quả của một cơ chế thần kinh – sinh lý cụ thể, có thể phân tích và lý giải rõ ràng [1][3].

2/ Cơ chế chính

Thực chất, mồ hôi không phải phản xạ đơn giản của da, mà là sản phẩm của một chuỗi điều khiển thần kinh rất tinh vi. Trung tâm chỉ huy nằm ở não, cụ thể là vùng hạ đồi (hypothalamus) – nơi vừa theo dõi nhiệt độ cơ thể, vừa tiếp nhận các tín hiệu cảm xúc như lo âu, sợ hãi hay căng thẳng tâm lý [3]. Từ đây, tín hiệu được truyền xuống hệ thần kinh tự chủ, và nhánh được huy động chủ yếu là hệ giao cảm. Theo cách hiểu thông thường, khi hệ giao cảm hoạt động, noradrenaline sẽ là chất truyền tin chính. Noradrenaline giúp cơ thể duy trì trạng thái “cảnh giác”: tim đập nhanh hơn, huyết áp tăng, mạch máu co lại. Những đáp ứng này không cần xảy ra quá nhanh, mà quan trọng là kéo dài và ổn định để cơ thể trụ vững trước stress [3].

Nhưng tuyến mồ hôi cần phải có một đáp ứng đủ nhanh để trả lời cho môi trường. Chính vì vậy, dù vẫn nhận tín hiệu từ sợi giao cảm sau hạch, nhưng tuyến mồ hôi eccrine không dùng noradrenaline, mà lại dùng acetylcholine. Đây là một ngoại lệ rất hiếm, và cũng là lý do vì sao hệ tiết mồ hôi hoạt động khác hẳn các cơ quan khác do giao cảm chi phối [4]. Acetylcholine khi được phóng thích sẽ gắn vào thụ thể muscarinic M3 trên tế bào tuyến mồ hôi. Thụ thể này kích hoạt một chuỗi phản ứng nội bào làm canxi tăng lên rất nhanh. Canxi chính là “công tắc” khiến tế bào tuyến bắt đầu bài tiết nước và điện giải ra bề mặt da. Toàn bộ quá trình này xảy ra chỉ trong vài giây, gần như không có độ trễ.

Chính vì vậy, mồ hôi là một trong những đáp ứng nhanh nhất của cơ thể. Nó không cần kích thích mạnh, không cần kéo dài. Chỉ cần một xung thần kinh ngắn, tuyến mồ hôi đã có thể bật lên rồi tắt xuống ngay sau đó. Đây là điều mà noradrenaline không làm tốt bằng acetylcholine. Điều này lý giải vì sao mồ hôi tay không tuân theo logic “trời nóng thì ra mồ hôi, trời mát thì không”. Chỉ một thay đổi rất nhỏ trong trạng thái tâm lý – một suy nghĩ thoáng qua, một cảm giác hồi hộp nhẹ, thậm chí là sự tự ý thức rằng “tay mình đang ướt” – cũng đủ để kích hoạt phản xạ thần kinh, khiến mồ hôi tiết ra nhiều hơn. Đây là một vòng lặp thần kinh – tâm lý: càng chú ý, càng căng thẳng; càng căng thẳng, tín hiệu thần kinh càng mạnh; và mồ hôi lại càng chảy nhiều [4].

3/ Những nguyên nhân khác

3.1. Yếu tố di truyền

Một số người sinh ra đã có mật độ tuyến mồ hôi eccrine ở lòng bàn tay cao hơn bình thường hoặc tuyến có ngưỡng hoạt hóa thấp. Điều này khiến chỉ cần kích thích rất nhẹ (thay đổi nhiệt độ, cử động tay, cảm xúc thoáng qua) cũng đủ gây tiết mồ hôi. Thực tế lâm sàng cho thấy chảy mồ hôi tay thường gặp theo cụm gia đình, gợi ý vai trò của gen liên quan đến phát triển tuyến mồ hôi và điều hòa đáp ứng tiết [2][3].

3.2. Rối loạn nội tiết – chuyển hóa

Các tình trạng như cường giáp làm tăng tốc độ chuyển hóa cơ thể, sinh nhiệt nhiều hơn, kéo theo nhu cầu thải nhiệt qua mồ hôi tăng cao [1]. Dù mồ hôi tay không phải để điều hòa nhiệt chính, nhưng nền chuyển hóa cao khiến tuyến mồ hôi dễ bị kích thích quá mức. Ngoài ra, rối loạn đường huyết hoặc mất cân bằng hormone stress (catecholamine, cortisol) cũng có thể làm tay thường xuyên ẩm.

3.3. Yếu tố tâm lý kéo dài (không chỉ là stress cấp)

Không chỉ các cơn căng thẳng tức thì, mà lo âu mạn tính, áp lực kéo dài, mất ngủ có thể duy trì trạng thái “cảnh giác sinh lý” của cơ thể. Khi đó, hệ thần kinh luôn ở mức hoạt hóa nền cao, làm tuyến mồ hôi hoạt động nhiều hơn bình thường, kể cả lúc nghỉ ngơi. Người bệnh thường mô tả tay “lúc nào cũng ẩm”, chứ không chỉ ra mồ hôi khi hồi hộp.

3.4. Yếu tố môi trường và lối sống

Thời tiết nóng ẩm, đặc biệt ở vùng khí hậu nhiệt đới, làm giảm khả năng bay hơi mồ hôi, khiến tay luôn ướt và dính. Bên cạnh đó, caffeine, rượu bia, thuốc lá có tác dụng kích thích hệ giao cảm hoặc giãn mạch ngoại biên, gián tiếp làm tăng tiết mồ hôi [3]. Dùng các chất này thường xuyên không gây bệnh mới, nhưng làm nặng rõ triệu chứng sẵn có.

3.5. Một số bệnh lý toàn thân

Các tình trạng như nhiễm trùng mạn tính, rối loạn chuyển hóa, suy nhược cơ thể có thể biểu hiện bằng mồ hôi nhiều, trong đó có mồ hôi tay. Đây là phản ứng không đặc hiệu của cơ thể trước tình trạng mất cân bằng nội môi. Vì vậy, ở một số người, chảy mồ hôi tay không phải bệnh độc lập mà là dấu hiệu phụ của một vấn đề toàn thân chưa được chú ý [4].

4/ Kết luận

Nhìn dưới góc độ khoa học, phong thấp – chảy mồ hôi tay không phải là hiện tượng mơ hồ hay “do cơ địa” theo nghĩa chung chung, mà là kết quả của sự phối hợp phức tạp giữa hệ thần kinh, tuyến mồ hôi và nhiều yếu tố nền của cơ thể. Cơ chế thần kinh giao cảm với vai trò đặc biệt của acetylcholine giúp lý giải vì sao mồ hôi tay xuất hiện rất nhanh, dễ bị kích hoạt bởi cảm xúc và không tuân theo quy luật nhiệt độ thông thường. Bên cạnh đó, di truyền, nội tiết, trạng thái tâm lý kéo dài, môi trường sống và các bệnh lý toàn thân có thể âm thầm làm hiện tượng này nặng hơn hoặc kéo dài dai dẳng. Vì vậy, thay vì chỉ xem mồ hôi tay là một “bệnh vặt” hay vấn đề tâm lý đơn thuần, cần nhìn nhận nó như một tín hiệu sinh lý có ý nghĩa, phản ánh cách cơ thể đang thích nghi – hoặc đang mất cân bằng. Hiểu đúng cơ chế chính là bước đầu quan trọng để tiếp cận vấn đề một cách bình tĩnh, khoa học và hiệu quả hơn.

—————————–

Nguồn tài liệu tham khảo:

1/ MSD Manuals Vietnam. (2022). Tăng tiết mồ hôi – Rối loạn da liễu. Trong Rối loạn da liễu (bệnh lý tuyến mồ hôi). MSD Manuals.

2/ Bệnh viện Da liễu Trung ương. (2024). Tăng tiết mồ hôi: nguyên nhân, biểu hiện và hướng tiếp cận điều trị. Bệnh viện Da liễu Trung ương.

3/ Wohlrab, J. (2023). Hyperhidrosis: A central nervous dysfunction of sweat secretion. Frontiers in Medicine, 10, 1067085.

4/ Katzung, B. G., Vanderah, T. W., & Trevor, A. J. (2021). Basic & clinical pharmacology (15th ed.). McGraw-Hill Education.