Cơ chế của Histamine và góc nhìn toàn diện về phản ứng dị ứng.

1/ Mở đầu

Histamine là một amin sinh học được dự trữ chủ yếu trong các tế bào mast và bạch cầu ái kiềm, đóng vai trò như một “tín hiệu hóa học” khi cơ thể tiếp xúc với dị nguyên. Khi hệ miễn dịch nhận diện yếu tố lạ như phấn hoa, thực phẩm, lông thú hay thuốc, histamine được phóng thích nhanh chóng và tác động lên nhiều cơ quan khác nhau thông qua các thụ thể chuyên biệt (H1, H2, H3, H4). Chính sự lan tỏa này khiến các triệu chứng dị ứng không chỉ xuất hiện ở một vị trí mà có thể đồng thời xảy ra ở da, phổi, hệ mạch máu, niêm mạc hô hấp và cả dạ dày [1].

2/ Vai trò của Histamine

Histamine là chất trung gian quan trọng đứng sau nhiều biểu hiện dị ứng thường gặp. Khi được giải phóng, nó tác động đồng thời lên da, đường hô hấp, hệ mạch và dạ dày thông qua các thụ thể chuyên biệt, tạo nên chuỗi thay đổi sinh lý đa cơ quan. Những cơ chế này sẽ được nhìn rõ hơn qua từng tác động cụ thể của histamine ở các hệ cơ quan dưới đây.

2.1. Tác động ở da

Ở da, histamine hoạt hóa chủ yếu thụ thể H1 trên tế bào nội mô mạch máu và đầu dây thần kinh cảm giác. Khi histamine gắn vào các thụ thể này, các mao mạch giãn ra và tăng tính thấm, cho phép dịch thoát ra ngoài mô kẽ, hình thành các sẩn phù đặc trưng của mề đay [4]. Đồng thời, histamine kích thích trực tiếp các sợi thần kinh gây cảm giác ngứa, khiến người bệnh có xu hướng gãi nhiều hơn, làm hàng rào bảo vệ da bị tổn thương và tăng nguy cơ viêm thứ phát [2]. Đó là lý do tại sao trong các phản ứng dị ứng ngoài da, triệu chứng thường bắt đầu bằng đỏ nhẹ, sau đó lan rộng thành mảng sưng và ngứa rát.

2.2. Tác động tại phổi và đường hô hấp

Tại phổi và đường hô hấp, histamine gây co thắt cơ trơn phế quản thông qua cơ chế tăng dòng ion canxi nội bào. Khi đường thở bị thu hẹp, luồng không khí lưu thông kém hơn, tạo ra cảm giác nặng ngực hoặc khò khè, đặc biệt ở người có cơ địa hen dị ứng [2][3]. Ngoài ra, histamine còn kích thích tế bào goblet tăng tiết chất nhầy, làm lớp dịch phủ niêm mạc trở nên dày và đặc hơn. Sự kết hợp giữa co thắt phế quản và tăng tiết nhầy khiến bệnh nhân vừa khó thở vừa dễ ho hoặc nghẹt mũi. Đây là nền tảng sinh lý giải thích các biểu hiện quen thuộc như hắt hơi liên tục, chảy nước mũi trong hoặc ho khi tiếp xúc với dị nguyên.

2.3. Tác động ở hệ mạch

Ở hệ mạch máu, histamine đóng vai trò như một chất giãn mạch mạnh. Khi được giải phóng với lượng lớn, nó làm thành mạch thư giãn, tăng lưu lượng máu đến vùng viêm, gây đỏ và cảm giác nóng tại chỗ [3]. Tuy nhiên, nếu phản ứng xảy ra toàn thân, sự giãn mạch lan rộng có thể làm huyết áp giảm nhanh, gây choáng váng hoặc ngất. Song song với đó, histamine còn làm tăng tính thấm nội mô, khiến dịch rò rỉ ra ngoài lòng mạch, góp phần tạo phù nề môi, mí mắt hoặc cổ họng trong những phản ứng dị ứng nặng. Đây chính là cơ chế quan trọng của sốc phản vệ – tình trạng cấp cứu khi histamine được phóng thích ồ ạt [4].

2.4. Tác động ở dạ dày

Ở dạ dày, histamine không chỉ liên quan đến dị ứng mà còn tham gia điều hòa sinh lý tiêu hóa. Thông qua thụ thể H2 trên tế bào viền, histamine kích thích tiết acid hydrochloric, giúp tiêu hóa thức ăn và tiêu diệt vi khuẩn [1]. Tuy nhiên, khi lượng histamine tăng cao, acid dạ dày có thể được sản xuất nhiều hơn mức cần thiết, khiến một số người cảm thấy nóng rát thượng vị, đầy hơi hoặc khó chịu sau khi xảy ra phản ứng dị ứng. Đây cũng là lý do trong điều trị các bệnh lý tăng tiết acid, thuốc chẹn H2 được sử dụng để giảm tác động của histamine lên dạ dày [4].

3/ Kết luận

Histamine không chỉ là yếu tố gây ngứa hay chảy mũi mà là một chất trung gian có ảnh hưởng toàn thân, tác động đồng thời lên da, phổi, mao mạch và dạ dày thông qua nhiều cơ chế sinh lý khác nhau. Khi được kiểm soát tốt, histamine giúp cơ thể phản ứng và thích nghi với môi trường; nhưng khi giải phóng quá mức, nó trở thành nguyên nhân của hàng loạt triệu chứng dị ứng quen thuộc. Hiểu rõ cách histamine hoạt động ở từng cơ quan sẽ giúp chúng ta nhìn nhận dị ứng một cách toàn diện hơn, từ đó biết cách phòng tránh dị nguyên và lựa chọn phương pháp kiểm soát triệu chứng phù hợp.

————————————

Nguồn tài liệu tham khảo:

1/Bùi, H. T. H., & Nguyễn, X.-H. (2025). Antihistamines: Beyond just allergy treatment. Vietnam Journal of Science, Technology and Engineering, 67(2), 88–99.

2/MedlinePlus – U.S. National Library of Medicine. (2024). Allergic reactions and histamine.

3/Al-Maamari, A., Sultan, M., Ding, S., Yuxin, D., Wang, M.-Y., & Su, S. (2025). Mechanisms and implications of histamine-induced reactions and complications. Allergologia et Immunopathologia, 53(3), 122–139.

4/ Kou, E., Zhang, X., Dong, B., Wang, B., & Zhu, Y. (2024). Combination of H1 and H2 histamine receptor antagonists: Current knowledge and perspectives of a classic treatment strategy. Life, 14(2), 164.