Cảnh báo mới: Muỗi vằn đang “tiến hóa” để thích nghi với nước lợ – Mối nguy mới cho vùng ven biển

Cảnh báo mới: Muỗi vằn đang “tiến hóa” để thích nghi với nước lợ – Mối nguy mới cho vùng ven biển
Tác giả: Đinh Quang Nhật Ngày: 24/01/2026

1. Khi gió biển không còn là “lá chắn”

Có một niềm tin thâm căn cố đế trong cộng đồng cư dân vùng ven biển: “Sốt xuất huyết là bệnh của thành phố, của nơi chật chội nước đọng. Ở đây gió biển mặn mòi, muỗi vằn làm sao sống nổi?”.

Quan niệm này đã từng đúng trong quá khứ, nhưng hiện tại thì không. Các nhà khoa học trên thế giới đang phát đi những tín hiệu cảnh báo đáng lo ngại: Loài muỗi Aedes aegypti (trung gian truyền bệnh sốt xuất huyết) đang trải qua một quá trình thích nghi sinh học ngoạn mục. Chúng không còn là những “tiểu thư” chỉ đẻ trứng ở nước ngọt sạch, mà đã bắt đầu xâm lấn sang các vùng nước lợ (nước nhiễm mặn). Điều này biến các khu vực ven biển – nơi vốn được coi là an toàn – trở thành những ổ dịch tiềm tàng bị bỏ quên [1].

2. Sự thích nghi đáng sợ: Khi muỗi vằn “học” cách chịu mặn

Theo sách giáo khoa y học kinh điển, muỗi Aedes là loài ưa nước ngọt (freshwater breeder). Tuy nhiên, tự nhiên luôn tìm cách sinh tồn.

2.1. Bằng chứng khoa học

Một nghiên cứu chấn động được công bố trên tạp chí Scientific Reports và PLOS Neglected Tropical Diseases đã phát hiện ra ấu trùng muỗi Aedes aegypti và Aedes albopictus vẫn phát triển khỏe mạnh trong các vũng nước có độ mặn lên tới 15 phần nghìn (ppt) – tương đương với nước lợ tại các vùng cửa sông [2], [3]. Tại các quốc gia có đường bờ biển dài như Sri Lanka, Brazil và cả Việt Nam, các nhà côn trùng học đã tìm thấy bọ gậy của muỗi vằn trong các bể nước sinh hoạt nhiễm mặn, trong các vỏ tàu thuyền bỏ hoang và thậm chí là các vũng nước đọng ven bờ.

2.2. Cơ chế thẩm thấu ngược

Làm sao chúng làm được điều này? Các nghiên cứu chỉ ra rằng lớp biểu bì (cuticle) của ấu trùng muỗi tại vùng ven biển đã dày lên đáng kể, giúp chúng ngăn chặn sự mất nước và hạn chế muối xâm nhập vào cơ thể. Đây là một bước tiến hóa sinh học giúp chúng mở rộng lãnh thổ ra khỏi các đô thị chật chội [4].

3. Tại sao vùng ven biển lại trở thành “miếng mồi ngon”?

Không chỉ do muỗi tiến hóa, chính tập quán sinh hoạt của con người tại vùng ven biển đang vô tình “tiếp tay” cho dịch bệnh.

3.1. Thói quen trữ nước ngọt

Do đặc thù xâm nhập mặn và thiếu nước ngọt, người dân ven biển có thói quen tích trữ nước mưa hoặc nước máy trong các lu, khạp lớn, bể xi măng. Nhiều hộ gia đình không có thói quen đậy nắp kín hoặc thả cá. Đây chính là “khách sạn 5 sao” lý tưởng để muỗi vằn vào đẻ trứng.

3.2. Ổ dịch từ “rác thải đại dương” và ngư cụ

Dọc theo các làng chài, không khó để bắt gặp những chiếc lốp xe cũ (dùng làm đệm va tàu), vỏ đồ hộp, chai nhựa, hay những chiếc thuyền thúng hỏng bỏ hoang. Nước mưa đọng lại trong các vật dụng này, pha lẫn chút hơi muối mặn, tạo thành môi trường nước lợ hoàn hảo cho thế hệ muỗi biến đổi gen mới sinh sôi nảy nở.

4. Biến đổi khí hậu: Kẻ tiếp tay thầm lặng

Nước biển dâng và tình trạng xâm nhập mặn vào sâu trong đất liền đang làm thay đổi hệ sinh thái. Các vùng nước ngọt trước đây giờ dần chuyển thành nước lợ. Nếu muỗi vằn tiếp tục thích nghi với môi trường này, diện tích vùng nguy cơ sốt xuất huyết sẽ mở rộng khủng khiếp. Những khu vực trước đây chưa từng có dịch, nay sẽ phải đối mặt với nguy cơ bùng phát bất cứ lúc nào.

5. Giải pháp cấp bách cho cư dân miền biển

Chúng ta cần thay đổi tư duy phòng bệnh ngay lập tức. Chiến lược “diệt lăng quăng” truyền thống cần được cập nhật:

Không bỏ sót nguồn nước lợ: Đừng chỉ kiểm tra bể nước mưa. Hãy kiểm tra cả những vũng nước lợ quanh nhà, các dụng cụ chứa nước nhiễm mặn dùng để rửa ráy.

Quản lý ngư cụ: Lật úp các thuyền thúng, ghe xuồng không sử dụng. Dọn sạch lốp xe cũ và rác thải nhựa dọc bờ biển.

Thả cá chịu mặn: Đối với các bể chứa nước lớn, hãy thả các loại cá có khả năng ăn bọ gậy mạnh như cá bảy màu, cá rô đồng.

Đậy kín dụng cụ chứa nước: Đây vẫn là biện pháp rẻ tiền và hiệu quả nhất. Muỗi không thể đẻ trứng nếu không tiếp cận được mặt nước.

6. Kết luận

Thiên nhiên đang thay đổi, và dịch bệnh cũng vậy. Sốt xuất huyết không còn là chuyện riêng của thành phố. Một con muỗi vằn có khả năng chịu mặn đang bay lơ lửng trên bể nước nhà bạn không phải là chuyện viễn tưởng, mà là thực tế khoa học đã được chứng minh. Hãy hành động ngay hôm nay để bảo vệ gia đình trước khi mùa mưa bão ập đến.

7. Tài liệu tham khảo

Ramasamy, R., & Surendran, S. N. (2012). Global climate change and its potential impact on disease transmission by salinity-tolerant mosquito vectors in coastal zones. Frontiers in Physiology, 3, 198.

Ramasamy, R., Surendran, S. N., Jude, P. J., Dharshini, S., & Vinobaba, M. (2011). Larval development of Aedes aegypti and Aedes albopictus in peri-urban brackish water and its implications for transmission of arboviral diseases. PLoS Neglected Tropical Diseases, 5(11), e1369.

Surendran, S. N., Jude, P. J., Thabotharan, N., Raveendran, S., Ramasamy, R. (2012). Pre-imaginal development of Aedes aegypti in brackish water habitats in two major cities in Sri Lanka. Southeast Asian Journal of Tropical Medicine and Public Health.

Balasubramanian, A., et al. (2020). Adaptation of Aedes mosquitoes to salinity: A review. Journal of Vector Borne Diseases.

Cố vấn bài viết: ThS.Bs Nguyễn Thị Kim Phượng – Hoàng Thị Thuỷ