Sốc tim và hiện tượng “sốc lạnh”: Giải thích biểu hiện và cơ chế

1/ Sốc tim là gì?

Sốc tim là tình trạng suy tuần hoàn cấp do tim mất khả năng bơm máu hiệu quả, khiến huyết áp giảm và các cơ quan không được tưới máu đầy đủ dù thể tích tuần hoàn không thiếu [1].

Hiểu đơn giản: tim giống như cái máy bơm, khi máy bơm hỏng, máu đi không đủ tới các cơ quan làm người bệnh lạnh, mệt, có thể nguy hiểm tính mạng nếu không xử trí kịp thời. Nguyên nhân thường gặp do nhồi máu cơ tim cấp, suy tim nặng, rối loạn nhịp nguy hiểm, biến chứng cơ học sau nhồi máu cơ tim [2].

2/ Biểu hiện của sốc tim

Huyết áp tâm thu < 90 mmHg (hoặc cần dùng thuốc vận mạch): Tim bơm yếu làm áp lực động mạch giảm, cơ thể không duy trì được huyết áp nếu không có hỗ trợ bằng thuốc co mạch [1]. Đây là dấu hiệu lâm sàng quan trọng để nhận diện tình trạng sốc.

Chỉ số tim< 2.2 L/phút/m²: Lượng máu tim bơm ra không đáp ứng nhu cầu chuyển hóa của cơ thể. Chỉ số này cho thấy mức độ suy giảm tuần hoàn đã ảnh hưởng đến tưới máu cơ quan.

Toan lactic: Do mô thiếu oxy, tế bào chuyển sang chuyển hóa yếm khí và tạo ra lactate. Đây là dấu hiệu cho thấy tình trạng giảm tưới máu đã ảnh hưởng đến chuyển hóa toàn thân và thường liên quan tiên lượng nặng.

Sốc lạnh chủ yếu dùng để mô tả kiểu biểu hiện huyết động với co mạch ngoại biên, da lạnh và ẩm, thường gặp trong sốc tim; tuy nhiên đây không phải là dấu hiệu xuất hiện ở mọi bệnh nhân [2][3]. Một số trường hợp, đặc biệt ở giai đoạn sớm hoặc khi cơ chế bù trừ còn hiệu quả, biểu hiện ngoại biên có thể không điển hình, vì vậy cần đánh giá tổng thể dựa trên dấu hiệu giảm tưới máu và bối cảnh lâm sàng thay vì chỉ dựa vào cảm giác da lạnh.

3/ Cơ chế sốc tim qua sơ đồ huyết động học

Điểm khởi đầu của chuỗi rối loạn nằm ở sự giảm thể tích nhát bóp. Khi mỗi lần co bóp của tim tống ra ít máu hơn, tổng lượng máu đi vào hệ tuần hoàn giảm xuống, dẫn đến tụt huyết áp [2]. Nhịp tim có thể tăng để bù trừ, nhưng nếu lực bóp tim quá yếu thì sự tăng nhịp này vẫn không đủ để duy trì lưu lượng máu.

Khi huyết áp giảm, cơ thể ngay lập tức kích hoạt các cơ chế bù trừ thần kinh – nội tiết. Hệ giao cảm được hoạt hóa, giải phóng các catecholamine như epinephrine và norepinephrine. Đồng thời, các hormone như ADH và angiotensin II cũng được huy động [4]. Tác dụng chung của các chất này là gây co mạch, làm giảm đường kính mạch và tăng sức cản dòng máu. Mục tiêu ban đầu là giữ huyết áp đủ để nuôi não và tim, nhưng hệ quả là tuần hoàn ngoại biên bị “hy sinh”, máu khó đến da, cơ và các mô ngoại vi.

Những điều này dẫn đến giảm tưới máu và giảm sinh nhiệt, vì tế bào không còn đủ oxy để duy trì chuyển hóa bình thường. Đây chính là lý do lâm sàng bệnh nhân sốc tim thường có biểu hiện tay chân lạnh, da tái và vã mồ hôi — trạng thái được gọi là “sốc lạnh” (cold shock).

Một chi tiết đáng chú ý là sự mất cân bằng giữa cung và cầu oxy cơ tim (MVO₂) [4]. Khi cung lượng tim giảm, lượng oxy cung cấp cho cơ tim giảm theo, trong khi hoạt hóa giao cảm và các yếu tố huyết động có thể làm nhu cầu oxy cơ tim tăng lên tương đối. Cơ tim vì vậy vừa thiếu oxy vừa phải làm việc trong điều kiện áp lực bất lợi, tạo nên vòng xoắn bệnh lý: chức năng bơm suy giảm dẫn đến tưới máu mạch vành kém, làm thiếu oxy cơ tim ngày càng nặng và khả năng co bóp tiếp tục giảm [3]. Nếu không can thiệp kịp thời, chuỗi rối loạn này có thể tiến triển thành suy đa cơ quan do giảm tưới máu kéo dài.

4/ Kết luận

Nhìn tổng thể một chuỗi logic: giảm lực bơm của tim làm huyết áp tụt; cơ thể phản ứng bằng co mạch toàn thân để giữ áp lực; nhưng chính sự co mạch này lại làm giảm tưới máu ngoại biên và giảm sinh nhiệt, khiến bệnh nhân trở nên lạnh và ẩm.

Hiểu được cơ chế này giúp liên kết dễ dàng giữa sinh lý bệnh và dấu hiệu lâm sàng, đồng thời giải thích vì sao trong sốc tim, việc cải thiện chức năng bơm của tim quan trọng không kém việc duy trì huyết áp.

—————————————

Nguồn tài liệu tham khảo:

1/ Sinha, S., Morrow, D., Kapur, N., et al. (2025). 2025 concise clinical guidance: An ACC expert consensus statement on the evaluation and management of cardiogenic shock. Journal of the American College of Cardiology.

2/ Waksman, R., Pahuja, M., van Diepen, S., et al. (2023). Standardized definitions for cardiogenic shock research and mechanical circulatory support devices: Scientific expert panel from the Shock Academic Research Consortium (SHARC). Circulation, 148(14), 1113–1126.

3/ Hội Tim mạch học Việt Nam. (2022). Khuyến cáo đồng thuận về chẩn đoán và xử trí sốc tim. Vietnam National Heart Association.

4/ Phân hội Suy tim Việt Nam (VHFS). (2022). Khuyến cáo về chẩn đoán và điều trị suy tim cấp và suy tim mạn tính. VHFS.