Virus Nipah: “Sát thủ” thầm lặng từ loài dơi và nỗi lo về một đại dịch mới có tỷ lệ tử vong tới 70%

Tác giả: Đinh Quang Nhật Ngày: 30/01/2026

1. Mở đầu: Khi báo động đỏ lại vang lên

Trong những ngày qua, truyền thông quốc tế và trong nước (như báo Thanh Niên, Tuổi Trẻ) liên tục đưa tin về các đợt bùng phát dịch bệnh viêm não do virus Nipah (NiV) tại một số quốc gia Nam Á [1]. Không giống như cúm hay COVID-19, Nipah không lây lan quá nhanh, nhưng nó gieo rắc nỗi kinh hoàng bởi một con số tàn khốc: Tỷ lệ tử vong dao động từ 40% đến 75% [2].

Đây không phải là lần đầu tiên cái tên Nipah xuất hiện, nhưng sự quay trở lại lần này với những diễn biến phức tạp đang đặt hệ thống y tế toàn cầu vào tình trạng cảnh giác cao độ. Vậy Nipah thực sự là gì và tại sao chúng ta cần lo lắng?

2. Hồ sơ khoa học: Nipah là gì?

Virus Nipah thuộc họ Paramyxoviridae, giống Henipavirus. Đây là một loại virus lây truyền từ động vật sang người (zoonotic virus).

• Vật chủ tự nhiên: Kẻ mang mầm bệnh chính là loài dơi quả (Fruit bats) thuộc chi Pteropus, hay dân gian còn gọi là “dơi ngựa”. Điều đáng sợ là dơi mang virus này trong người nhưng chúng hoàn toàn khỏe mạnh, không hề mắc bệnh, và chúng bay đi khắp nơi gieo rắc mầm bệnh qua nước tiểu, phân và nước bọt [3].

3. Cơ chế lây nhiễm: Con đường từ quả táo đến phòng cấp cứu

Dựa trên các nghiên cứu dịch tễ học, virus Nipah tấn công con người qua 3 con đường chính:

3.1. Lây truyền qua thực phẩm (Con đường phổ biến nhất)

Đây là kịch bản thường thấy nhất: Dơi quả bay đi kiếm ăn, chúng đậu lên cây chà là, cây xoài hoặc các loại cây ăn quả khác.

• Chúng cắn dở quả chín, hoặc đi vệ sinh lên quả đó.
• Virus từ nước bọt và nước tiểu dơi bám lại trên bề mặt quả hoặc hòa vào dịch nhựa cây (như nhựa chà là tươi).
• Con người vô tình ăn phải quả cây không rửa sạch, hoặc uống nước nhựa cây tươi sống sẽ bị nhiễm virus trực tiếp.

3.2. Lây truyền qua vật chủ trung gian (Heo/Lợn)

Trong đợt bùng phát đầu tiên tại Malaysia năm 1999, virus lây từ dơi sang đàn heo (do chuồng heo đặt gần rừng cây ăn quả). Heo bị bệnh viêm phổi nặng và lây sang người chăn nuôi thông qua dịch tiết đường hô hấp [4].

3.3. Lây truyền từ người sang người

Mặc dù khả năng này thấp hơn so với COVID-19, nhưng các báo cáo gần đây tại Ấn Độ và Bangladesh đã xác nhận virus Nipah có thể lây từ người bệnh sang người chăm sóc (gia đình, nhân viên y tế) thông qua tiếp xúc trực tiếp với dịch cơ thể (máu, nước tiểu, đờm) của bệnh nhân nặng.

Nipah virus (niv) Infographics is a newly emerging zoonosis that causes severe disease in both animals and humans. Healthy cartoon concept vector illustration. Symptoms and prevention of Nipah Virus.

4. Triệu chứng lâm sàng: Cơn ác mộng Viêm não

Khác với các bệnh cúm thông thường, Nipah tấn công thẳng vào hai cơ quan sinh tồn quan trọng nhất: Phổi và Não.

• Giai đoạn ủ bệnh: Từ 4 đến 14 ngày (đôi khi kéo dài tới 45 ngày).
• Khởi phát: Sốt cao, đau đầu, đau cơ, nôn mửa và đau họng.
• Diễn biến nặng (Viêm não cấp tính): Bệnh nhân nhanh chóng rơi vào trạng thái lơ mơ, mất phương hướng, co giật và hôn mê chỉ trong vòng 24-48 giờ.
• Di chứng: Khoảng 20% người sống sót phải chịu các di chứng thần kinh vĩnh viễn như thay đổi tính cách hoặc co giật.

5. Tại sao chúng ta cần cảnh giác ngay lúc này?

Hiện tại, CHƯA CÓ VACCINE và CHƯA CÓ THUỐC ĐIỀU TRỊ ĐẶC HIỆU cho virus Nipah [2]. Việc điều trị chủ yếu là chăm sóc hỗ trợ (thở máy, chống co giật).

Việt Nam có khí hậu nhiệt đới, có nhiều loài dơi sinh sống và văn hóa tiêu thụ trái cây tươi, chăn nuôi gia súc đan xen. Do đó, nguy cơ xâm nhập mầm bệnh là hoàn toàn hiện hữu nếu không kiểm soát tốt biên giới và vệ sinh an toàn thực phẩm.

6. Khuyến cáo phòng bệnh: Ăn chín, uống sôi, rửa sạch

Dựa trên hướng dẫn của WHO và Cục Y tế dự phòng (Bộ Y tế), người dân cần thực hiện nghiêm ngặt:

1. Tuyệt đối không ăn trái cây có dấu hiệu bị cắn dở: Dù chỉ là một vết cắn nhỏ của chim hay dơi, hãy vứt bỏ quả đó ngay lập tức.
2. Rửa sạch và gọt vỏ: Luôn rửa sạch trái cây dưới vòi nước chảy và gọt vỏ trước khi ăn.
3. Hạn chế thực phẩm tươi sống lạ: Tránh uống nước nhựa cây tươi (như nước thốt nốt, chà là) nếu không chắc chắn về quy trình thu hoạch an toàn.
4. Vệ sinh tay: Rửa tay bằng xà phòng sau khi chăm sóc người ốm hoặc tiếp xúc với gia súc.
5. Cảnh báo y tế: Nếu đi du lịch từ vùng có dịch về và có biểu hiện sốt cao, đau đầu, cần đến ngay cơ sở y tế và khai báo lịch trình di chuyển.

7. Kết luận

Virus Nipah là một lời nhắc nhở khắc nghiệt của tự nhiên: Sự xâm lấn của con người vào môi trường hoang dã luôn đi kèm với cái giá phải trả. Đừng hoang mang, nhưng tuyệt đối không được chủ quan. Một thói quen vệ sinh nhỏ hôm nay có thể cứu mạng bạn trước “sát thủ” giấu mặt này.

8.Tài liệu tham khảo

1. Thanh Niên Online. (2026). Cập nhật tình hình dịch bệnh truyền nhiễm và cảnh báo từ Bộ Y tế.
2. World Health Organization (WHO). (2024). Nipah virus Fact Sheets.
3. Luby, S. P., et al. (2009). Transmission of Nipah virus from person to person in Bangladesh. Emerging Infectious Diseases.
4. Chua, K. B. (2003). Nipah virus outbreak in Malaysia. Journal of Clinical Virology.

Cố vấn bài viết: Ths.Bs Thủy Hoàng – Nguyễn Thị Kim Phượng