Trong quan niệm phổ biến, đái tháo đường type 2 thường được xem là bệnh lý của người trung niên và cao tuổi. Tuy nhiên, trong những năm gần đây, thực hành lâm sàng ghi nhận xu hướng gia tăng rõ rệt số ca mắc ở nhóm người trẻ, đặc biệt dưới 40 tuổi.

Ở người trẻ, đái tháo đường không phải là một thực thể đồng nhất. Trên lâm sàng, có thể gặp đái tháo đường khởi phát sớm do yếu tố di truyền (MODY) và đái tháo đường type 2 đơn thuần liên quan đến kháng insulin và lối sống. Hai nhóm này có cơ chế bệnh sinh, diễn tiến và chiến lược điều trị hoàn toàn khác nhau.

Bài viết này tập trung vào đái tháo đường type 2 ở người trẻ không do di truyền đơn gen, mà chủ yếu liên quan đến chế độ ăn giàu đường – tinh bột tinh chế, ít vận động và béo phì, hiện đang ngày càng phổ biến trong đời sống hiện đại.

Việc hiểu rõ cơ chế bệnh sinh, đặc biệt là quá trình kháng insulin kéo dài nhiều năm trước khi tăng đường huyết rõ rệt, có ý nghĩa quan trọng trong chiến lược dự phòng và phát hiện sớm bệnh ở người trẻ.

1.Tổng quan về đái tháo đường type 2

Đái tháo đường type 2 là bệnh rối loạn chuyển hóa mạn tính đặc trưng bởi tình trạng tăng glucose máu do kháng insulin kết hợp với suy giảm dần chức năng tế bào β tụy.

Theo Bộ Y tế Việt Nam, đái tháo đường hiện là một trong những bệnh không lây nhiễm có tốc độ gia tăng nhanh, chiếm tỷ lệ lớn trong gánh nặng bệnh tật quốc gia [1].

Trước đây, bệnh chủ yếu gặp ở người lớn tuổi; tuy nhiên hiện nay xu hướng trẻ hóa đang ngày càng rõ rệt, đặc biệt tại các đô thị lớn [2].

2.Cơ chế nền tảng: Kháng insulin là “ngòi nổ”, suy tụy là “quả bom”

2.1. Kháng insulin xuất hiện trước tăng đường huyết nhiều năm

Kháng insulin được xem là rối loạn trung tâm trong cơ chế bệnh sinh của đái tháo đường type 2.

Ở giai đoạn sớm, cơ thể vẫn duy trì được đường huyết bình thường nhờ tăng tiết insulin bù trừ từ tế bào β tụy. Tuy nhiên, tình trạng tăng insulin kéo dài sẽ dần dẫn đến kiệt quệ tế bào β, làm suy giảm khả năng bài tiết insulin và gây tăng glucose máu thực sự.

Nhiều nghiên cứu cho thấy quá trình kháng insulin có thể tồn tại 5–10 năm trước khi đái tháo đường được chẩn đoán [3].

Tại Việt Nam, các khảo sát dịch tễ học cho thấy tỷ lệ tiền đái tháo đường và kháng insulin ở người trẻ đang gia tăng nhanh, đặc biệt ở nhóm thừa cân – béo phì và ít vận động [2],[4].

2.2. Suy tế bào β tụy ở người trẻ diễn ra nhanh hơn

Nghiên cứu mô học và sinh lý cho thấy:

• Ở người trẻ mắc đái tháo đường type 2, chức năng tế bào β suy giảm nhanh hơn so với người lớn tuổi [5].
• Nghĩa là: cùng một mức ăn ngọt – béo, tụy của người trẻ bị “vắt kiệt” nhanh hơn.

Đây là lý do đái tháo đường type 2 ở người trẻ khó kiểm soát hơn, phải dùng thuốc sớm hơn và biến chứng sớm hơn.

3.Trà sữa – Mì cay: bộ đôi gây “bão glucose”

3.1. Trà sữa = tải đường vượt ngưỡng sinh lý của tụy

Một ly trà sữa phổ biến chứa 35–60 g đường, tức vượt 1,5–2,5 lần ngưỡng an toàn/ngày chỉ trong một lần uống.

Nghiên cứu của Malik cho thấy đồ uống có đường làm tăng nguy cơ đái tháo đường type 2 tới 26–30% dù đã hiệu chỉnh BMI và vận động [6].

3.2. Fructose trong trà sữa gây đề kháng insulin tại gan

Stanhope chứng minh: tiêu thụ fructose thường xuyên làm tăng mỡ gan, tăng triglyceride và giảm nhạy cảm insulin rõ rệt chỉ sau vài tuần [7].

Đây là con đường sinh học trực tiếp khiến người trẻ béo bụng – kháng insulin – tăng đường huyết nền.

3.3. Mì cay & tinh bột tinh chế: tạo đỉnh glucose nguy hiểm

Tinh bột tinh chế có glucose cao, làm đường máu tăng nhanh, khi đường máu tăng cao lặp đi lặp lại trong thời gian dài, tuyến tụy buộc phải liên tục tăng tiết insulin để giữ đường huyết ổn định. Các nghiên cứu cho thấy tình trạng này có thể làm tế bào β của tụy bị “quá tải”, dần mất chức năng và giảm khả năng tiết insulin. Nếu kéo dài, tụy có thể suy yếu sớm [8].

4.Đái tháo đường type 2 không “chờ già mới hại”

Quá trình xơ vữa động mạch đã tiến triển ở giai đoạn tiền đái tháo đường, thông qua các cơ chế tổn thương nội mô, viêm mạn tính và tương tác với rối loạn chuyển hóa [9].

→ Nghĩa là tổn thương tim mạch đã bắt đầu trước khi bạn biết mình bị bệnh.

5.Can thiệp sớm có thể chặn đứng tiến triển

Theo Diabetes Prevention Program (DPP): Giảm cân 5–7%, vận động ≥150 phút/tuần

– Giúp giảm 58% nguy cơ tiến triển thành đái tháo đường type 2 [10].

→ Đái tháo đường type 2 ở người trẻ không phải số phận, mà là hệ quả có thể đảo chiều sớm.

6.Kết luận

Trà sữa và mì cay không chỉ là “ăn vặt” mà là những đợt tăng insulin lặp đi lặp lại đang bào mòn tuyến tụy mỗi ngày.

Đái tháo đường type 2 ở người trẻ là bệnh nặng – nhanh – nguy hiểm hơn, nhưng hoàn toàn có thể phòng ngừa nếu can thiệp sớm.

Tài liệu tham khảo (APA)

 

[1] Bộ Y tế. (2020). Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị đái tháo đường tuýp 2. Ban hành theo Quyết định 5481/QĐ-BYT.

[2] Viện Dinh dưỡng Quốc gia. (2021). Báo cáo điều tra dinh dưỡng toàn quốc 2019–2020

[3] Hội Nội tiết – Đái tháo đường Việt Nam (VADE). (2020). Khuyến cáo chẩn đoán và quản lý đái tháo đường.

[4] Nguyễn Thị Kim Tiến và cộng sự. (2018)Tiền đái tháo đường và các yếu tố nguy cơ ở người trưởng thành Việt Nam. Tạp chí Y học Việt Nam.

[5] Arslanian, S. A., et al. (2018). Beta-cell dysfunction in youth-onset type 2 diabetes. JCEM, 103(5), 1730–1741.

[6] WHO. (2015). Guideline: Sugars intake for adults and children.

[7] Stanhope, K. L., et al. (2009). Journal of Clinical Investigation, 119(5), 1322–1334.

[8] Zhang, X., et al. (2019). Glutathione prevents chronic oscillating glucose intake-induced β-cell dedifferentiation and failure. Cell Death & Disease, 10, 321.

[9] Kajikawa, M., et al. (2021). The mechanisms of the development of atherosclerosis in prediabetes. International Journal of Molecular Sciences, 22(3), 1348.

[10] Knowler, W. C., et al. (2002). NEJM, 346, 393–403.

 

Tác giả:

-Nguyễn Văn Hữu Nhân

Hiệu đính:

-Nguyễn An Khương

-Thập Mộng Linh