Bàn tay dùi trống: dấu hiệu cảnh báo bệnh phổi và tim mạch.

Bàn tay dùi trống (clubbing fingers) là tình trạng đầu ngón tay phì đại, tròn và phồng lên, móng tay cong xuống giống hình dùi trống. Đây không phải là một bệnh riêng biệt mà là một dấu hiệu lâm sàng quan trọng, thường phản ánh sự tồn tại của các bệnh lý mạn tính tiềm ẩn, đặc biệt liên quan đến hệ hô hấp, tim mạch hoặc gan [1][2]. Dấu hiệu này có thể xuất hiện ở một hoặc nhiều ngón tay, tiến triển từ từ và đôi khi bị người bệnh bỏ qua do không gây đau.

1/ Nguyên nhân và cơ chế của bàn tay dùi trống:

Trước hết, thiếu oxy mô mạn tính được xem là yếu tố khởi phát quan trọng nhất trong quá trình hình thành bàn tay dùi trống [4]. Trong các bệnh như bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, ung thư phổi, xơ phổi, tim bẩm sinh tím hoặc các bệnh gây suy giảm oxy máu kéo dài, mô ngoại vi – đặc biệt là vùng đầu ngón tay – không được cung cấp đủ oxy [3]. Khi tình trạng thiếu oxy diễn ra trong thời gian dài, cơ thể sẽ kích hoạt các cơ chế bù trừ nhằm duy trì sự sống của mô.

Một trong những phản ứng quan trọng là giãn mạch máu và tăng lưu lượng máu đến đầu ngón tay. Thiếu oxy kích thích mạch máu ngoại vi giãn rộng, làm tăng dòng máu mang oxy và dưỡng chất đến vùng bị ảnh hưởng [4][5].. Do đó, vùng giường móng và đầu ngón tay trở thành nơi có lưu lượng máu cao hơn bình thường trong thời gian kéo dài. Sự tăng tưới máu liên tục này không chỉ mang theo oxy mà còn đưa đến nhiều yếu tố sinh học kích thích tăng trưởng mô.

Song song với hiện tượng tăng lưu lượng máu, cơ thể còn giải phóng các yếu tố tăng trưởng và chất trung gian sinh học, điển hình như VEGF (yếu tố tăng trưởng nội mô mạch máu), PDGF (yếu tố tăng trưởng có nguồn gốc tiểu cầu) và prostaglandins [4][5]. Những chất này có vai trò kích thích tân tạo mạch máu, tăng sinh mô liên kết, và làm dày mô mềm ở vùng đầu ngón tay. Hệ quả là mô mềm dưới móng phát triển quá mức, làm cho đầu ngón tay dày, tròn và phồng lên.

Nói một cách đơn giản, Bàn tay dùi trống xuất hiện chủ yếu do cơ thể bị thiếu oxy trong thời gian dài. Khi máu không mang đủ oxy đến đầu ngón tay, cơ thể sẽ cho mạch máu ở đây giãn ra và dồn nhiều máu hơn để bù lại. Máu đến nhiều lâu ngày làm mô dưới móng phát triển dày lên, khiến đầu ngón tay to, tròn và phồng ra.Vì vậy, bàn tay dùi trống thường là dấu hiệu cho thấy bên trong cơ thể đang có bệnh mạn tính, nhất là bệnh phổi hoặc tim.

2/ Phương pháp kiểm tra:

Một nghiệm pháp lâm sàng đơn giản nhưng rất đặc hiệu để phát hiện ngón tay dùi trống là dấu hiệu Schamroth [3][4]. Khi áp mặt lưng của hai móng tay cùng loại (thường là hai ngón trỏ) vào nhau, ở người bình thường sẽ thấy một khe hở nhỏ hình kim cương giữa hai móng. Tuy nhiên, ở người có ngón tay dùi trống, khe hở này biến mất, được gọi là dấu hiệu Schamroth dương tính. Đây là một phương pháp dễ thực hiện, không cần thiết bị hỗ trợ, nhưng mang giá trị chẩn đoán cao.

Bàn tay dùi trống thường gặp trong các bệnh phổi mạn tính như ung thư phổi, lao phổi, giãn phế quản, xơ phổi; các bệnh tim bẩm sinh gây tím; cũng như một số bệnh gan mạn tính và rối loạn tiêu hóa kéo dài. Do đó, khi phát hiện dấu hiệu này, người bệnh nên được khám và đánh giá toàn diện để tìm nguyên nhân nền, từ đó có hướng điều trị kịp thời [2].

3/ Hướng xử trí:

Chẩn đoán ngón tay dùi trống chỉ là bước khởi đầu, thách thức lớn nhất trong thực hành lâm sàng là xác định nguyên nhân gây ra dấu hiệu này. Khi phát hiện ngón tay dùi trống, đặc biệt ở người trưởng thành mới xuất hiện, cần ưu tiên đánh giá các bệnh lý hô hấp do đây là nhóm nguyên nhân thường gặp nhất và có tiên lượng nặng. Khai thác bệnh sử cần tập trung vào các triệu chứng như ho mạn tính, ho ra máu, khó thở, sút cân không rõ nguyên nhân, tiền sử hút thuốc lá hoặc mắc bệnh phổi mạn [2]. Các thăm dò cận lâm sàng như X-quang ngực đóng vai trò sàng lọc ban đầu, trong khi chụp cắt lớp vi tính ngực giúp phát hiện các tổn thương chi tiết hơn như ung thư phổi, giãn phế quản hay xơ phổi kẽ.

Trong trường hợp nghi ngờ nguyên nhân tim mạch, đặc biệt ở bệnh nhân trẻ hoặc có tiền sử tím môi đầu chi từ nhỏ, siêu âm tim là phương tiện quan trọng nhằm phát hiện các bệnh tim bẩm sinh có shunt phải – trái hoặc viêm nội tâm mạc nhiễm khuẩn mạn tính. Bên cạnh đó, các bệnh lý gan mật và tiêu hóa mạn tính cũng cần được xem xét thông qua xét nghiệm chức năng gan, siêu âm bụng và nội soi tiêu hóa khi có chỉ định. Cách tiếp cận có hệ thống theo từng cơ quan giúp tránh bỏ sót các nguyên nhân nghiêm trọng tiềm ẩn phía sau một dấu hiệu tưởng chừng nhỏ bé [4][5].

Về xử trí, nguyên tắc cơ bản là không có điều trị đặc hiệu cho ngón tay dùi trống. Mọi can thiệp đều tập trung vào điều trị bệnh nền gây ra tình trạng này [2][4]. Khi nguyên nhân được kiểm soát tốt, đặc biệt trong các trường hợp phát hiện sớm, ngón tay dùi trống có thể cải thiện một phần. Tuy nhiên, nếu bệnh nền đã tồn tại lâu và gây thay đổi cấu trúc mô kéo dài, các biến đổi ở đầu ngón tay thường không hồi phục hoàn toàn. Trong một số trường hợp đặc biệt, ngón tay dùi trống có thể đi kèm bệnh xương khớp phì đại, khi đó việc điều trị triệu chứng như giảm đau chỉ mang tính hỗ trợ và vẫn phụ thuộc chủ yếu vào kiểm soát bệnh nền.

Tóm lại, bàn tay dùi trống là một “tín hiệu cảnh báo” quan trọng của cơ thể, giúp gợi ý những bệnh lý nghiêm trọng đang tiềm ẩn. Việc nhận biết sớm dấu hiệu này có giá trị lớn trong chẩn đoán và theo dõi sức khỏe lâu dài.

———-

Nguồn tài liệu tham khảo:

1. Bộ Y tế Việt Nam. (n.d.). Các dấu hiệu lâm sàng gợi ý bệnh phổi mạn tính.
2. Bệnh viện Đại học Y Dược TP. Hồ Chí Minh. (n.d.). Ngón tay dùi trống là dấu hiệu của bệnh gì?
3. Nguyễn Tất Thành University – Khoa Y. (n.d.). Triệu chứng thực thể trong bệnh lý hô hấp mạn.
4. Cleveland Clinic. (2023). Clubbing of fingers and toes.
5. UpToDate. (2024). Clubbing of the fingers. Wolters Kluwer