Cảm ứng và ức chế men gan – yếu tố thầm lặng quyết định hiệu quả thuốc.

1/ Mở đầu

Trong thực tế, không ít trường hợp người bệnh dùng thuốc đúng liều, đúng thời gian nhưng hiệu quả điều trị lại không như mong đợi, thậm chí xuất hiện tác dụng phụ dù liều dùng không hề cao. Đằng sau những tình huống tưởng chừng khó giải thích đó, cảm ứng và ức chế men gan chính là yếu tố âm thầm nhưng có ảnh hưởng rất lớn đến tác dụng của thuốc [1].

Gan là cơ quan đóng vai trò trung tâm trong chuyển hóa thuốc của cơ thể. Phần lớn thuốc sau khi được hấp thu sẽ đi qua gan và được các men gan, đặc biệt là hệ enzym cytochrome P450 [3][4]. Quá trình này có thể làm giảm tác dụng của thuốc để cơ thể dễ dàng thải trừ, hoặc trong một số trường hợp, biến đổi thuốc từ dạng chưa có tác dụng thành dạng có hoạt tính, còn gọi là tiền dược. Chính vì vậy, bất kỳ sự thay đổi nào trong hoạt động của men gan đều có thể làm thay đổi rõ rệt nồng độ và hiệu quả của thuốc trong máu.

2/ Cảm ứng và ức chế men gan

2.1. Cảm ứng men gan

Cảm ứng men gan là hiện tượng một số thuốc hoặc chất làm tăng hoạt tính của men gan. Khi đó, thuốc được chuyển hóa nhanh hơn bình thường, dẫn đến nồng độ thuốc trong máu giảm xuống và hiệu quả điều trị bị suy giảm [4]. Người bệnh có thể cảm thấy thuốc uống mà không thấy tác dụng, bệnh tiến triển chậm cải thiện dù tuân thủ điều trị đầy đủ.

Cảm ứng men gan gặp trong hút thuốc lá:

Khói thuốc chứa nhiều hydrocarbon đa vòng, đây là các chất kích hoạt gen mã hóa men gan (điển hình CYP1A2). Khi hút thuốc đều đặn, gan tăng tổng hợp men này, dẫn đến tăng tốc độ chuyển hóa thuốc. Do đó, người hút thuốc thường cần liều thuốc cao hơn để đạt cùng hiệu quả so với người không hút – đây là hậu quả trực tiếp của cảm ứng men gan mạn tính [1][4].

Cảm ứng men gan gặp trong uống rượu bia thường xuyên:

Khi rượu được đưa vào cơ thể lặp đi lặp lại, gan buộc phải tăng sản xuất các men chuyển hóa (đặc biệt là CYP2E1) để xử lý ethanol [1]. Lâu dần, hệ men gan được cảm ứng, hoạt động mạnh hơn cả với các thuốc khác. Vì vậy, thuốc dùng kèm – nhất là tiền dược – sẽ bị chuyển hóa nhanh hơn, tạo nhiều chất có tác dụng hơn, dễ gây tăng tác dụng hoặc độc tính [3]. Ngược lại, thuốc có hoạt tính sẵn có thể bị giảm hiệu quả do bị phân hủy quá nhanh.

2.2. Ức chế men gan

Ngược lại, ức chế men gan là hiện tượng làm giảm hoạt động của các enzym chuyển hóa thuốc tại gan. Khi men gan bị ức chế, thuốc bị chuyển hóa chậm hơn, dẫn đến tích tụ trong máu và làm tăng nguy cơ ngộ độc hoặc tác dụng phụ [1][5]. Trên lâm sàng, điều này có thể biểu hiện bằng việc người bệnh dùng liều thuốc quen thuộc nhưng lại xuất hiện các dấu hiệu bất thường như chóng mặt, buồn nôn, rối loạn nhịp tim hoặc các phản ứng không mong muốn khác.

Uống nước bưởi buổi sáng có thể làm ức chế men gan:

Nhiều người có thói quen uống nước bưởi với suy nghĩ mát gan, tốt cho sức khỏe, nhưng ít ai biết rằng trong bưởi có chứa các chất đặc biệt gọi là furanocoumarin. Những chất này có khả năng ức chế men chuyển hóa thuốc [2]. Khi men này bị ức chế, thuốc uống vào không được phân hủy đúng tốc độ như bình thường, mà tồn tại lâu hơn trong cơ thể. Khi uống thuốc sau đó, thuốc không bị phân hủy kịp, nên tồn tại lâu hơn trong máu.

Ức chế men gan khi uống thuốc cảm – sốt nhiều loại cùng lúc:

Khi bị cảm sốt, nhiều người có thói quen uống thuốc cảm cúm tổng hợp, sau đó lại uống thêm thuốc giảm đau, thuốc dị ứng, thuốc ho hoặc thuốc an thần vì nghĩ rằng “mỗi thuốc trị một triệu chứng”. Thực tế, thuốc cảm cúm tổng hợp thường đã chứa nhiều hoạt chất cùng lúc. Một số hoạt chất trong nhóm này có khả năng ức chế men gan, làm cho gan chuyển hóa thuốc chậm lại [2].

2.3. Tiền dược trong cảm ứng và ức chế men gan

Trong dược lý học, tiền dược (prodrug) là chiến lược thiết kế thuốc trong đó hoạt chất được đưa vào cơ thể ở dạng chưa hoặc rất ít tác dụng, sau đó phải trải qua chuyển hóa sinh học, chủ yếu tại gan, để trở thành dạng có hoạt tính. Cơ chế này giúp cải thiện hấp thu, tăng sinh khả dụng, giảm kích ứng hoặc hướng tác dụng chọn lọc hơn. Tuy nhiên, chính sự phụ thuộc vào chuyển hóa gan khiến hiệu quả của tiền dược gắn chặt với hoạt động của hệ men gan [3][4].

Trong cảm ứng men gan, các men gan sẽ chuyển tiền dược thành thuốc có tác dụng nhanh hơn và nhiều hơn. Hệ quả là lượng thuốc đang có tác dụng trong máu tăng lên, nên người bệnh có thể thấy thuốc phát huy hiệu quả rõ hơn [3].Tuy nhiên, chính vì thuốc được tạo ra quá nhiều hoặc quá nhanh, cơ thể có thể không kịp thích nghi, dẫn đến tăng nguy cơ quá liều hoặc xuất hiện tác dụng phụ, thậm chí độc tính. Điều này đặc biệt nguy hiểm với các thuốc có khoảng điều trị hẹp.

Ngược lại, khi xảy ra ức chế men gan, các men chuyển hóa hoạt động kém hiệu quả hơn bình thường. Khi đó, tiền dược không được chuyển hóa đầy đủ sang dạng có tác dụng, nên lượng thuốc thật sự có hiệu quả trong cơ thể bị giảm [3]. Hệ quả là dù người bệnh vẫn uống thuốc đúng liều, đúng giờ, nhưng thuốc lại không phát huy tác dụng như mong đợi, dẫn đến điều trị kém hiệu quả hoặc thậm chí thất bại. Người bệnh có thể lầm tưởng là thuốc “không hợp” hoặc bệnh “không đáp ứng”, trong khi nguyên nhân thực sự nằm ở sự ức chế men gan.

3/ Kết luận:

Ý nghĩa lâm sàng của cảm ứng và ức chế men gan là rất lớn. Việc không nhận biết được hiện tượng này có thể khiến bác sĩ đánh giá sai hiệu quả điều trị, tăng liều thuốc không cần thiết hoặc phối hợp những thuốc có nguy cơ tương tác cao. Ngược lại, khi hiểu rõ cơ chế chuyển hóa thuốc tại gan có thể lựa chọn phác đồ phù hợp hơn, điều chỉnh liều chính xác và giảm thiểu rủi ro cho người bệnh.

Trong y khoa, sử dụng thuốc không chỉ đơn thuần là chọn đúng loại thuốc, mà còn phải hiểu rõ cơ thể sẽ xử lý thuốc đó như thế nào. Nhận thức đúng về vai trò của men gan chính là một bước quan trọng để hướng tới việc dùng thuốc an toàn và hiệu quả hơn cho người bệnh.

————–

Nguồn tài liệu tham khảo:

1. Hakkola, J., Hukkanen, J., Turpeinen, M., & Pelkonen, O. (2020). Inhibition and induction of CYP enzymes in humans: An update. Archives of Toxicology, 94(11), 3671–3722.

2. U.S. Food and Drug Administration. (2023). Drug development and drug interactions: Table of substrates, inhibitors and inducers.

3. Bộ Y tế. (2020). Dược lý học (Tái bản). Nhà xuất bản Y học.

4. Trường Đại học Y Dược TP. Hồ Chí Minh. (2021). Bài giảng Dược lý học: Chuyển hóa thuốc và tương tác thuốc.

5. Bệnh viện Nguyễn Tri Phương. (2021). Tương tác thuốc và vai trò enzym gan.