Giá trị dấu hiệu “xoáy nước” trên siêu âm trong chiến lược phẫu thuật bảo tồn xoắn phần phụ

Xoắn phần phụ là một tình trạng cấp cứu đòi hỏi sự quyết đoán để ngăn chặn diễn tiến hoại tử nhu mô. Trong bối cảnh lâm sàng thường mơ hồ, dấu hiệu “xoáy nước” (Whirlpool sign) xuất hiện trên siêu âm Doppler không chỉ là “chìa khóa” chẩn đoán mà còn là căn cứ quan trọng để thiết lập chiến lược phẫu thuật bảo tồn thay vì cắt bỏ tạng. Việc nhận diện chính xác dấu hiệu này giúp tối ưu hóa thời gian can thiệp và giữ gìn chức năng nội tiết, sinh sản cho người bệnh.

1. Cơ chế hình thái học của vòng xoắn cuống mạch

Dấu hiệu xoáy nước phản ánh trực tiếp tình trạng xoắn vặn của cuống mạch nuôi dưỡng (bao gồm động mạch, tĩnh mạch buồng trứng và vòi trứng) quanh một trục cố định. Khi quan sát trên mặt cắt ngang qua trục xoắn, các cấu trúc mạch máu cuộn lại thành các vòng đồng tâm, tạo nên hình ảnh tương tự như một cơn bão hoặc vòng xoáy trên siêu âm [1].

Dưới góc nhìn sinh lý bệnh, sự xuất hiện của dấu hiệu này minh chứng cho quá trình tắc nghẽn mạch máu đang diễn tiến: bắt đầu từ sự đình trệ tĩnh mạch dẫn đến sưng nề nhu mô, và cuối cùng là tắc nghẽn động mạch gây hoại tử. Việc nhận diện sớm vòng xoắn này giúp tiên lượng được mức độ tổn thương và xác định hướng tháo xoắn phù hợp ngay khi tiếp cận [3].

2. Cận lâm sàng và chiến lược chẩn đoán hiện đại

Chiến lược chẩn đoán hiện đại tập trung vào việc phân tầng nguy cơ để quyết định can thiệp:

• Siêu âm Doppler máu tại giường: Đây là công cụ sàng lọc ưu tiên hàng đầu. Một lưu ý thực hành quan trọng là sự hiện diện của tín hiệu mạch máu bên trong “xoáy nước” không loại trừ được tình trạng xoắn. Thực tế, sự tồn tại của dòng chảy Doppler cho thấy nhu mô buồng trứng vẫn đang được tưới máu một phần, đây là dấu hiệu tích cực ủng hộ khả năng hồi phục cao nếu được giải phóng áp lực xoắn sớm [2].

• Phối hợp chẩn đoán phân biệt:

Trên thực hành lâm sàng, dấu hiệu “xoáy nước” có thể xuất hiện trong nhiều bệnh cảnh cấp cứu khác nhau. Việc chẩn đoán phân biệt chặt chẽ là bắt buộc để có hướng xử trí phù hợp:

• Xoắn tinh hoàn (Testicular torsion): Đây là cấp cứu ngoại khoa tương đương ở nam giới. Dấu hiệu xoáy nước xuất hiện tại thừng tinh (phía trên tinh hoàn). Việc nhận diện dấu hiệu này cùng với sự mất tín hiệu Doppler tại nhu mô tinh hoàn là chỉ định mổ khẩn cấp để bảo tồn tạng.

• Xoắn ruột (Midgut volvulus): Dấu hiệu xoáy nước thường nằm ở vùng giữa bụng, liên quan đến các mạch máu mạc treo tràng trên. Bệnh nhân thường kèm theo triệu chứng tắc ruột rõ rệt như nôn vọt, bụng chướng và bí trung đại tiện [3].

• Xoắn mạc nối (Omental torsion): “Vòng xoáy” thường nằm nông, ngay dưới thành bụng, thường gây đau bụng cấp khu trú nhưng không liên quan trực tiếp đến phần phụ hay các tạng đặc vùng chậu.

• Các cấp cứu bụng khác: Cần phân biệt với viêm ruột thừa cấp hoặc cơn đau quặn thận dựa trên vị trí đau và các dấu hiệu thâm nhiễm xung quanh trên hình ảnh học [1].

3. Ý nghĩa của dấu hiệu xoáy nước trong quyết định can thiệp

Sự xác nhận dấu hiệu xoáy nước trên siêu âm là bằng chứng then chốt để thiết lập kế hoạch xử trí:

• Chỉ định can thiệp cấp cứu: Khi lâm sàng có đau bụng dưới đột ngột kèm dấu hiệu xoáy nước, chỉ định phẫu thuật nội soi cấp cứu cần được đặt ra ngay lập tức nhằm tận dụng “giờ vàng” bảo tồn chức năng cơ quan [3].

• Định hướng kỹ thuật bảo tồn: Vị trí và cấu trúc của vòng xoắn mạch máu giúp phẫu thuật viên tiên lượng độ khó, chuẩn bị phương án tháo xoắn và đánh giá khả năng bảo tồn nhu mô ngay trong mổ. Điều này đặc biệt có ý nghĩa đối với những bệnh nhân trong độ tuổi sinh sản hoặc đang trong thai kỳ [4].

4. Chiến lược xử trí bảo tồn và hồi phục nhu mô

Quan điểm xử trí hiện nay ưu tiên tối đa việc tháo xoắn bảo tồn, thay đổi hoàn toàn so với quan niệm cắt bỏ tạng khi thấy hình ảnh buồng trứng tím tái trước đây.

• Kỹ thuật tháo xoắn bảo tồn: Sau khi tháo xoắn, việc đánh giá sự tái lập dòng máu qua màu sắc nhu mô là bước bắt buộc. Các nghiên cứu cho thấy phần lớn nhu mô dù có dấu hiệu thiếu máu tím vẫn có khả năng hồi phục chức năng bền vững sau khi được giải phóng áp lực xoắn [4].

• Xử lý bệnh lý nền: Nếu nguyên nhân xoắn do các khối u lành tính như u nang bì, việc bóc u (cystectomy) nên được thực hiện sau khi nhu mô đã ổn định tưới máu để ngăn ngừa tái phát, đảm bảo an toàn lâu dài cho người bệnh [2].

Kết luận

Dấu hiệu xoáy nước là một mảnh ghép chuyên sâu trong chẩn đoán hình ảnh, mang lại giá trị trực tiếp cho công tác xử trí lâm sàng. Việc thấu hiểu bản chất của dấu hiệu này giúp các bác sĩ có cái nhìn trực quan và quyết đoán, từ đó đưa ra quyết định can thiệp kịp thời, chính xác, nhằm thực hiện mục tiêu cao nhất là bảo tồn tạng và duy trì chất lượng cuộc sống cho bệnh nhân.

Tài liệu tham khảo

[1] Cunningham, F. G., et al. (2022). Williams Obstetrics (26th ed.). McGraw Hill Professional.

[2] Huchon, C., & Fauconnier, A. (2010). Adnexal torsion: a predictive score for pre-operative diagnosis. Human Reproduction, 25(9), 2276-2280.

[3] Moy, M. L., & Harrington, K. F. (2021). Acute gynecologic emergencies. American Family Physician, 103(10), 596-604.

[4] Pearl, J. P., et al. (2017). SAGES guideline for laparoscopy in pregnancy. Surgical Endoscopy, 31(10), 3767-3782.

Lưu ý: Thông tin mang tính chất chia sẻ kiến thức, không thay thế cho việc chẩn đoán hoặc điều trị y khoa.

Tác giả: Trần An
Hiệu đính: BS Nguyễn Hữu Tài, BS Lê Thị Thảo Hiền