Paracetamol và rượu: công thức dẫn đến suy gan cấp do ngộ độc

1/ Mở đầu:

Paracetamol là thuốc giảm đau, hạ sốt quen thuộc đến mức nhiều người xem là “uống thoải mái cũng không sao”. Không ít người sau khi uống rượu bia vẫn tự ý dùng paracetamol để giảm đau đầu, hạ sốt hay giải rượu mà không hề lo ngại. Tuy nhiên, ở người nghiện rượu mạn tính, paracetamol lại tiềm ẩn nguy cơ gây tổn thương gan nghiêm trọng, thậm chí suy gan cấp, ngay cả khi dùng với liều tưởng chừng an toàn [2]. Nguyên nhân không nằm ở bản thân thuốc quá độc, mà do gan của người nghiện rượu đã thay đổi cách xử lý paracetamol, khiến thuốc dễ chuyển từ bạn thành kẻ thù của gan.

2/ Ngộ độc paracetamol ở người nghiện rượu:

2.1. Liều dùng ở người nghiện rượu

Ở người nghiện rượu mạn tính, việc sử dụng paracetamol cần được cân nhắc thận trọng hơn nhiều so với người khỏe mạnh, do gan đã chịu tổn thương kéo dài và khả năng giải độc bị suy giảm [1]. Rượu bia sử dụng thường xuyên không chỉ gây viêm gan, gan nhiễm mỡ hay xơ hóa gan giai đoạn sớm, mà còn làm thay đổi hệ thống enzyme chuyển hóa thuốc tại gan. Vì vậy, cùng một liều paracetamol, gan của người nghiện rượu phải đối mặt với lượng chất chuyển hóa độc cao hơn, trong khi khả năng trung hòa độc chất lại kém hơn [4].

Ở người trưởng thành khỏe mạnh, liều tối đa paracetamol thường được khuyến cáo không vượt quá 4g mỗi ngày[2]. Tuy nhiên, ở người nghiện rượu mạn tính, nhiều khuyến cáo cho rằng liều paracetamol nên được giới hạn ở mức 2–3 g/ngày, và chỉ sử dụng trong thời gian ngắn, khi thật sự cần thiết. Việc dùng liều cao, dùng kéo dài nhiều ngày liên tiếp, hoặc sử dụng paracetamol đồng thời với rượu bia có thể nhanh chóng làm mất cân bằng giữa quá trình tạo chất độc và khả năng khử độc của gan [3][4]. Hệ quả là nguy cơ tổn thương tế bào gan tăng lên rõ rệt, thậm chí có thể dẫn đến suy gan cấp, ngay cả khi tổng liều dùng không vượt quá ngưỡng gây độc kinh điển.

2.2. Chuyển đổi paracetamol thành chất độc NAPQI

Ở người nghiện rượu, cơ chế chuyển hóa paracetamol tại gan bị phá vỡ theo nhiều hướng khác nhau, làm gia tăng rõ rệt nguy cơ tổn thương gan [1]. Trước hết, việc uống rượu kéo dài dẫn đến hiện tượng cảm ứng enzyme CYP2E1, một isoenzyme quan trọng của hệ cytochrome P450. CYP2E1 chính là enzyme chịu trách nhiệm chuyển hóa paracetamol theo con đường tạo ra NAPQI – chất trung gian có độc tính cao. Khi CYP2E1 bị cảm ứng, hoạt tính của con đường này tăng lên, khiến tỷ lệ paracetamol bị chuyển thành NAPQI cao hơn so với người không uống rượu, ngay cả khi dùng cùng một liều thuốc. Nói nôm na, gan của người nghiện rượu giống như một cái máy đã hư sẵn, lại còn bị ép phải tạo thêm chất độc từ thuốc. Thế nên paracetamol – vốn là thuốc an toàn – dễ trở thành thuốc hại gan ở người uống rượu nhiều, dù dùng không quá liều [4].

2.3. Suy giảm glutathione và rối loạn cơ chế khử độc của gan

Không chỉ làm tăng sản sinh NAPQI, nghiện rượu mạn tính còn làm suy giảm khả năng khử độc của gan. Người nghiện rượu thường rơi vào tình trạng suy dinh dưỡng, thiếu protein, thiếu vi chất, hoặc có các giai đoạn nhịn ăn kéo dài [2]. Những yếu tố này làm giảm tổng hợp và dự trữ Glutathione [3]. Glutathione có thể hiểu như là “chất giải độc tự nhiên” của gan, giúp bắt và vô hiệu hóa các chất độc sinh ra khi uống thuốc, trong đó có chất độc NAPQI từ paracetamol. Khi lượng Glutathione bị giảm, gan mất đi lớp bảo vệ quan trọng, không còn đủ khả năng xử lý NAPQI, khiến chất độc này dễ tích tụ và gây hại cho tế bào gan. Ngoài ra, rượu còn trực tiếp gây tổn thương tế bào gan, dẫn đến gan nhiễm mỡ, viêm gan do rượu hoặc xơ gan giai đoạn sớm, càng làm suy giảm khả năng sản xuất Glutathione [2].

2.4. Hoại tử tế bào gan do mất cân bằng giữa tạo độc và khử độc

Khi gan tạo ra quá nhiều chất độc NAPQI mà lại không còn đủ chất bảo vệ để xử lý, gan giống như một nơi bị ngập rác nhưng không còn người dọn. Chất độc này không được loại bỏ kịp thời nên ở lại trong gan và phá hoại tế bào gan từng chút một. Tế bào gan bị tấn công sẽ mất năng lượng, hoạt động kém dần, rồi cuối cùng bị chết. Đáng chú ý là phần gan bị tổn thương nặng nhất lại là vùng trung tâm của gan, vì đây là nơi tập trung nhiều “máy tạo chất độc” nhất [3][4]. Khi vùng này bị hư hại, khả năng giải độc của gan giảm nhanh, khiến gan càng yếu hơn và tạo thành vòng luẩn quẩn nguy hiểm: gan yếu nên giải độc kém, dẫn đến chất độc tích tụ nhiều làm gan càng tổn thương nặng hơn. Chính vì vậy, ở người nghiện rượu, chỉ cần dùng paracetamol trong thời gian ngắn hoặc với liều tưởng chừng an toàn, gan vẫn có thể bị tổn thương nặng. Không phải do thuốc quá mạnh, mà vì gan đã mất khả năng tự bảo vệ, nên không chịu nổi lượng chất độc sinh ra từ thuốc.

2.5. Triệu chứng và điều trị

Trên lâm sàng, ngộ độc paracetamol ở người nghiện rượu còn dễ bị bỏ sót do các triệu chứng sớm thường không đặc hiệu, như buồn nôn, mệt mỏi, đau bụng, dễ nhầm với tác dụng của rượu hoặc rối loạn tiêu hóa thông thường [2]. Khi tổn thương gan biểu hiện rõ ràng hơn, bệnh có thể đã tiến triển đến giai đoạn nặng với men gan tăng cao, rối loạn đông máu, vàng da, thậm chí suy gan cấp và hôn mê gan [4].

Hiểu rõ cơ chế gây độc của paracetamol ở người nghiện rượu có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong điều trị. Thuốc giải độc đặc hiệu là N-acetylcysteine có tác dụng bổ sung tiền chất để tái tạo glutathione, từ đó giúp trung hòa NAPQI và hạn chế tổn thương gan [2][3][4]. Ở nhóm bệnh nhân nghiện rượu, ngưỡng nghi ngờ ngộ độc và chỉ định sử dụng N-acetylcysteine cần được đặt thấp hơn so với người bình thường, bởi nguy cơ tổn thương gan có thể xảy ra sớm và diễn tiến nhanh hơn.

Từ góc độ phòng ngừa, người nghiện rượu cần được cảnh báo không tự ý sử dụng paracetamol kéo dài hoặc phối hợp nhiều thuốc giảm đau chứa cùng hoạt chất. Việc tránh uống rượu trong thời gian dùng thuốc và tham khảo ý kiến nhân viên y tế khi cần sử dụng paracetamol là những biện pháp đơn giản nhưng có ý nghĩa lớn trong việc giảm nguy cơ ngộ độc.

3/ Kết luận

Paracetamol không phải lúc nào cũng là một thuốc hoàn toàn lành tính, đặc biệt ở người nghiện rượu mạn tính. Sự cảm ứng enzyme gan kéo dài cùng với suy giảm khả năng khử độc khiến paracetamol dễ dàng chuyển từ một thuốc giảm đau – hạ sốt an toàn thành tác nhân gây tổn thương gan nghiêm trọng. Việc hiểu đúng cơ chế này có ý nghĩa quan trọng không chỉ trong thực hành lâm sàng, giúp sinh viên y và nhân viên y tế sử dụng paracetamol một cách thận trọng và hợp lý hơn, mà còn góp phần nâng cao nhận thức của cộng đồng về sử dụng thuốc an toàn, từ đó hạn chế những hậu quả đáng tiếc có thể xảy ra đối với gan.

———-

Nguồn tài liệu tham khảo:

(1) Bộ Y tế. (2022). Hướng dẫn sử dụng thuốc an toàn, hợp lý. Nhà xuất bản Y học.

(2) Sức khỏe & Đời sống. (2020). Uống rượu bia khi sử dụng thuốc giảm đau, hạ sốt: Coi chừng ngộ độc.

(3) Liao, J., Jaeschke, H., & Ramachandran, A. (2023). Acetaminophen-induced liver injury: Molecular mechanisms and therapeutic interventions.

(4) Lee, W. M. (2022). Acetaminophen toxicity: What practitioners need to know. Hepatology Communications