Còi xương – kẻ thù thầm lặng của tầm vóc trẻ em

Còi xương không đơn thuần là sự thiếu hụt dinh dưỡng mà còn là một “cuộc khủng hoảng” đối với hệ khung xương đang phát triển của trẻ. Việc thiếu hụt các dưỡng chất thiết yếu như Vitamin D và Canxi trong giai đoạn vàng đầu đời có thể để lại những di chứng vĩnh viễn về hình thể và chức năng vận động. Hiểu đúng để can thiệp kịp thời chính là chìa khóa giúp trẻ sở hữu một hệ xương vững chắc và tương lai cao lớn [1].

1. Khái niệm

Còi xương (Rickets) là bệnh lý loạn dưỡng xương do rối loạn quá trình khoáng hóa các tấm sụn tăng trưởng, thường xảy ra ở trẻ em khi khung xương đang trong giai đoạn phát triển nhanh. Đặc trưng của bệnh là sự mềm yếu của xương, dẫn đến biến dạng khớp và các đầu xương dài [2].

2. Nguyên nhân

• Thiếu Vitamin D (Phổ biến nhất): Do ít tiếp xúc ánh nắng mặt trời hoặc chế độ ăn nghèo nàn Vitamin D.
• Thiếu hụt Canxi và Phospho: Nguồn cung cấp từ sữa và thực phẩm không đủ đáp ứng nhu cầu cơ thể.
• Kém hấp thu: Do các bệnh lý đường tiêu hóa (Celiac, xơ nang) hoặc bệnh gan, mật.
• Di truyền và bệnh lý thận: Các rối loạn khiến thận không thể giữ lại Phospho hoặc không chuyển hóa được Vitamin D sang dạng hoạt động [1][3].

3. Cơ chế sinh bệnh

Khi cơ thể thiếu Vitamin D, nồng độ Canxi trong máu giảm xuống, kích thích tuyến cận giáp tăng tiết hormone PTH. PTH huy động Canxi từ xương ra máu để duy trì nồng độ hằng định, đồng thời làm tăng đào thải Phospho qua nước tiểu. Sự mất cân bằng giữa Canxi và Phospho khiến các tinh thể Hydroxyapatite không thể bồi đắp vào tấm sụn, làm xương trở nên mềm, dễ biến dạng dưới tác dụng của trọng lực và sức co kéo của cơ [2].

4. Đối tượng mắc bệnh

• Trẻ em dưới 3 tuổi (đặc biệt là trẻ dưới 12 tháng) do tốc độ phát triển xương quá nhanh.
• Trẻ sinh non, nhẹ cân (dự trữ khoáng chất thấp).
• Trẻ sống ở vùng thiếu ánh nắng hoặc có sắc tố da đậm (giảm tổng hợp Vitamin D qua da).
• Trẻ được nuôi hoàn toàn bằng sữa mẹ nhưng mẹ bị thiếu Vitamin D và không được bổ sung dự phòng [1].

5. Triệu chứng lâm sàng

• Giai đoạn sớm: Trẻ hay quấy khóc, ngủ không yên giấc, đổ mồ hôi trộm (dấu hiệu “chiếu liếm” – rụng tóc vùng sau gáy).
• Biến dạng xương:
  • Đầu: Thóp chậm liền, bướu trán, bướu đỉnh, mềm xương sọ (ấn vào lõm như quả bóng bàn).
  • Ngực: Chuỗi hạt sườn, ngực gà, rãnh Harrison.
  • Tay chân: Vòng cổ tay, cổ chân (dấu hiệu “vòng cổ tay”), chân vòng kiềng (chữ O) hoặc chân chữ X.
• Cơ: Cơ nhẽo, chậm phát triển vận động (lẫy, bò, đi) [3].

6. Cận lâm sàng

• Xét nghiệm máu: Canxi máu giảm hoặc bình thường, Phospho máu giảm, Phosphatase kiềm (ALP) tăng cao (dấu hiệu nhạy nhất). Định lượng 25(OH)D trong máu thường < 20 ng/mL.
• X-quang xương (cổ tay, đầu gối): Hình ảnh đầu xương bè rộng ra như hình chén, đường cốt hóa nham nhở, loãng xương toàn thân [2].

7. Hướng điều trị

• Bổ sung Vitamin D: Liều điều trị theo phác đồ của WHO (thường từ 2.000 – 5.000 IU/ngày trong 6-12 tuần, sau đó duy trì liều dự phòng 400 IU/ngày).
• Bổ sung Canxi: Tăng cường qua chế độ ăn (sữa, thủy hải sản) hoặc thuốc uống (500mg/ngày).
• Tắm nắng: Khuyến khích tiếp xúc ánh sáng mặt trời buổi sáng sớm (đúng cách).
• Phục hồi chức năng: Tập vận động và chỉnh hình trong trường hợp biến dạng xương nặng [1][3].

Còi xương là một bệnh lý hoàn toàn có thể phòng ngừa được bằng các biện pháp dinh dưỡng và lối sống đơn giản. Việc bổ sung Vitamin D dự phòng ngay từ sau sinh và xây dựng chế độ ăn cân đối là nền tảng quan trọng nhất để bảo vệ thế hệ trẻ khỏi những khiếm khuyết về thể chất, giúp các em tự tin vững bước trong tương lai.

Danh sách tài liệu tham khảo (APA)

1. Nutritional rickets (2016) – World Health Organization (WHO).
2. Global Consensus Recommendations on Prevention and Management of Nutritional Rickets (2016) – Munns, C. F., et al.
3. Nelson Textbook of Pediatrics, 21st Edition (2020) – Kliegman, R. M., et al.
4. Diagnosis, treatment, and management of rickets: a position statement (2024) – Italian Society of Pediatric Endocrinology and Diabetology.
5. Vitamin D and disease prevention in 2024: commentary on recent Endocrine Society recommendations (2024) – Bouillon, R., et al.

Tác giả: Phạm Văn Hòa.
HIệu đính: Lê Thị Thảo Hiền, Phạm Xuân Thức