Cấp cứu thú y mùa Tết: Sinh lý bệnh của “Hội chứng sợ tiếng ồn” và các tai nạn thương tích thường gặp

Tác giả: Đinh Quang Nhật Ngày: 17/01/2026

1. Mở đầu: Khi phòng cấp cứu “vỡ trận” đêm Giao thừa

Dưới góc độ lâm sàng, Tết Nguyên Đán không chỉ là lễ hội, mà là thời điểm gia tăng đột biến các ca cấp cứu thú y liên quan đến chấn thương và stress. Số liệu thực tế tại các bệnh viện thú y cho thấy tỷ lệ thú cưng nhập viện do tai nạn xe cộ (sau khi chạy mất tích) và các rối loạn hành vi do tiếng ồn tăng khoảng 30-40% trong tuần lễ Tết [1].

Bài viết này sẽ phân tích sâu về cơ chế sinh học của Hội chứng sợ tiếng ồn (Noise Phobia) và các tai nạn sinh hoạt dưới góc nhìn y khoa để các chủ nuôi có biện pháp phòng vệ chủ động.

2. Tiếng pháo và cơn bão Catecholamine: Tại sao thú cưng hoảng loạn?

Không đơn thuần là “sợ”, phản ứng của thú cưng trước tiếng pháo là một chuỗi rối loạn thần kinh thực vật nghiêm trọng.

2.1. Cơ chế thần kinh giao cảm (Sympathetic Nervous System)

Khi tiếng pháo nổ (cường độ >80dB), hạch hạnh nhân (amygdala) trong não thú cưng kích hoạt trục Hạ đồi – Tuyến yên – Tuyến thượng thận (HPA axis). Điều này gây ra một “cơn bão Catecholamine” (phóng thích ồ ạt Adrenaline và Cortisol) [2].

• Biểu hiện lâm sàng: Nhịp tim tăng vọt (Tachycardia), thở nhanh (Tachypnea), giãn đồng tử, tăng huyết áp cấp tính.

• Hậu quả: Với những thú cưng có bệnh nền tim mạch (như bệnh van hai lá ở chó già, bệnh cơ tim phì đại ở mèo), cơn hoảng loạn này có thể gây suy tim cấp hoặc đột quỵ ngay lập tức.

2.2. Phản ứng bỏ chạy và tự chấn thương

Trong trạng thái kích động thần kinh, ngưỡng đau của thú cưng tăng lên (stress-induced analgesia). Chúng sẵn sàng lao qua cửa kính, cắn nát lồng sắt hoặc nhảy từ ban công cao để thoát khỏi nguồn âm thanh, dẫn đến các chấn thương mô mềm, gãy xương hoặc đa chấn thương nghiêm trọng.

3. “Dị vật đường tiêu hóa” và “Bỏng điện”: Tai nạn từ đồ trang trí

Phòng khách ngày Tết là một “bãi mìn” thực sự đối với bác sĩ thú y ngoại khoa.

3.1. Tắc ruột cơ học (Mechanical Ileus)

Những vật trang trí nhỏ, lấp lánh (kim tuyến, quả châu, dây ruy băng) kích thích bản năng săn mồi của mèo.

• Nguy cơ: Khi nuốt phải, các dị vật này (đặc biệt là dạng dây) có thể gây ra tình trạng tắc ruột dạng đàn xếp (linear foreign body). Đây là một cấp cứu ngoại khoa khẩn cấp, ruột bị co rúm lại, gây hoại tử và viêm phúc mạc nếu không phẫu thuật kịp thời [3].

3.2. Phù phổi cấp do điện giật (Non-cardiogenic Pulmonary Edema)

Thú cưng (đặc biệt là chó con đang mọc răng) rất thích cắn dây đèn nháy trang trí cây quất, cây đào.

• Cơ chế: Dòng điện chạy qua miệng không chỉ gây bỏng niêm mạc lưỡi/nướu (tổn thương nhiệt) mà còn phá hủy tính thấm thành mạch máu ở phổi.

• Diễn biến: Sau 1-2 ngày, thú cưng có thể đột ngột khó thở, ho ra bọt hồng do dịch tràn vào phế nang (phù phổi cấp không do tim). Đây là biến chứng tử vong hàng đầu dù vết bỏng miệng bên ngoài có vẻ không nghiêm trọng [4].

4. Thất lạc thú cưng: Vấn đề định danh và quản lý

Dưới góc độ quản lý thú y cộng đồng, việc thất lạc thú cưng dịp Tết là hệ quả của việc thiếu các biện pháp định danh vĩnh viễn.

• Vi mạch (Microchip): Trong khi thẻ tên có thể bị rơi, vi mạch cấy dưới da là “căn cước công dân” vĩnh viễn. Tại các phòng khám thú y quốc tế, quy trình chuẩn khi tiếp nhận thú cưng đi lạc là quét chip để truy xuất thông tin chủ sở hữu. Nếu thú cưng chưa có chip, cận Tết là thời điểm vàng để thực hiện thủ thuật đơn giản này.

5. Phác đồ phòng ngừa: Lời khuyên từ Bác sĩ thú y

Để giảm thiểu rủi ro, các chủ nuôi cần áp dụng các biện pháp can thiệp hành vi và môi trường dựa trên khoa học:

• Liệu pháp an thần (Sedation): Đối với những ca mắc hội chứng sợ tiếng ồn nặng, hãy tham vấn bác sĩ thú y để sử dụng thuốc an thần (ví dụ: Gabapentin hoặc Trazodone) trước thời điểm giao thừa khoảng 2 giờ. Tuyệt đối không tự ý dùng thuốc giảm đau/an thần của người (như Paracetamol hay thuốc ngủ) vì gây ngộ độc gan cấp tính.

• Liệu pháp Pheromone: Sử dụng các chất dẫn dụ (như Feliway cho mèo, Adaptil cho chó) để tạo cảm giác an toàn giả lập trong môi trường, giúp xoa dịu hệ thần kinh thực vật.

• Gia cố an toàn điện: Bọc ống gen cho toàn bộ dây điện đèn nháy hoặc sử dụng thuốc xịt vị đắng (bitter spray) chuyên dụng thú y vào các vị trí dây điện hở để ngăn hành vi cắn phá.

6. Kết luận

Một cái Tết an toàn không chỉ đến từ sự may mắn, mà đến từ sự chuẩn bị khoa học và hiểu biết về sinh lý bệnh thú y. Hãy nhìn nhận các nguy cơ dưới góc độ y khoa để có biện pháp phòng vệ đúng đắn. Đừng để sự thiếu hiểu biết biến những ngày đầu năm thành chuỗi ngày nằm viện của thú cưng.

Mời quý vị xem video ngắn về chủ đề này và tham gia cộng đồng y khoa tại đây: https://www.facebook.com/share/v/17r9deJe82/

Tài liệu tham khảo

1. Sherman, B. L., & Mills, D. S. (2008). Canine anxieties and phobias: an update on separation anxiety and noise aversions. Veterinary Clinics of North America: Small Animal Practice, 38(5), 1081-1106.

2. Hydbring-Sandberg, E., von Euler, H., & Cortinovis, C. (2004). Physiological stress responses in dogs during New Year’s fireworks. Veterinary Record, 155(14), 432.

3. Hobday, M. M., Pachtinger, G. E., Drobatz, K. J., & Syring, R. S. (2014). Linear foreign bodies in dogs and cats: a retrospective study of 86 cases. Journal of the American Animal Hospital Association, 50(5), 316-324.

4. Cazzini, P., & Tombler, A. (2010). Electrocution in dogs and cats. Compendium: Continuing Education for Veterinarians, 32(11), E1-E7.

   Cố vấn bài viết: Bác sĩ Nguyễn Hữu Tài; Bác sĩ Nguyễn Đức Hải