Các loại thuốc hiệu quả nhất trong kiểm soát tăng cân do thuốc chống loạn thần

Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp mạng lưới vừa được công bố trên JAMA Psychiatry cho thấy semaglutid là thuốc mang lại hiệu quả giảm cân vượt trội ở những bệnh nhân tăng cân do sử dụng thuốc chống loạn thần điều trị rối loạn phổ tâm thần phân liệt (SSD).

So với nhiều thuốc hỗ trợ giảm cân khác, semaglutid giúp người bệnh giảm gần 11 kg, cao hơn rõ rệt so với các lựa chọn đang được sử dụng hiện nay.

Nghiên cứu do TS. Nicolette Stogios và cộng sự tại Trung tâm Nghiện và Sức khỏe Tâm thần (CAMH), Đại học Toronto (Canada) thực hiện. Kết quả được công bố trực tuyến ngày 08/07/2026 trên tạp chí JAMA Psychiatry.

Tăng cân là một trong những tác dụng không mong muốn thường gặp và đáng lo ngại nhất của thuốc chống loạn thần. Không chỉ làm tăng nguy cơ mắc các bệnh tim mạch và rối loạn chuyển hóa, tình trạng này còn là một trong những nguyên nhân hàng đầu khiến người bệnh giảm tuân thủ hoặc ngừng điều trị.

1. Phương pháp nghiên cứu

Các nhà nghiên cứu đã phân tích dữ liệu từ 95 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, được công bố trong giai đoạn 1965–2025, trên người trưởng thành mắc rối loạn phổ tâm thần phân liệt.

Phân tích bao gồm:

• 95 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên.
• 39 loại thuốc hoặc biện pháp điều trị bằng thuốc nhằm kiểm soát tăng cân.
• Bệnh nhân điều trị tại cả cơ sở nội trú và ngoại trú.
• Nghiên cứu được thực hiện ở nhiều quốc gia với mức độ bệnh khác nhau.

Nhóm nghiên cứu sử dụng phân tích gộp mạng lưới theo mô hình hiệu ứng ngẫu nhiên, cho phép so sánh đồng thời nhiều phương pháp điều trị khác nhau, kể cả khi chúng chưa từng được đối đầu trực tiếp trong cùng một thử nghiệm.

Tiêu chí đánh giá chính là mức thay đổi cân nặng sau điều trị so với giả dược hoặc chăm sóc thông thường. Chất lượng bằng chứng được phân loại thành: cao, trung bình, thấp hoặc rất thấp.

2. Những thuốc nào giúp giảm cân hiệu quả

Trong 69 thử nghiệm đánh giá ảnh hưởng của 28 biện pháp can thiệp lên cân nặng, có 5 thuốc cho thấy hiệu quả giảm cân với mức độ tin cậy trung bình, bao gồm:

Trong số này, semaglutid vượt trội rõ rệt, với mức giảm cân gần 11 kg, cao gấp khoảng hai lần so với liraglutid và gần ba lần so với metformin hoặc topiramat.

Theo các tác giả, kết quả này phù hợp với nhiều nghiên cứu trước đây trên dân số chung, trong đó semaglutid cũng giúp giảm khoảng 11% trọng lượng cơ thể.

Ngoài ra, một số thuốc khác như ramelteon, nizatidin và aripiprazol cũng có xu hướng giúp giảm cân tốt hơn giả dược. Tuy nhiên, bằng chứng hiện nay còn hạn chế nên chưa đủ mạnh để đưa ra kết luận chắc chắn.

3. Hiệu quả ở từng nhóm bệnh nhân

Theo thời gian điều trị

Ở các nghiên cứu dưới 24 tuần, những thuốc cho hiệu quả tốt nhất gồm:

• Liraglutid
• Metformin
• Topiramat
• Ramelteon
• Nizatidin
• Aripiprazol

Trong khi đó, ở các nghiên cứu từ 24 tuần trở lên, semaglutid và metformin là hai thuốc đạt hiệu quả tốt nhất.

Tuy nhiên, các tác giả cũng lưu ý rằng số nghiên cứu dài hạn còn khá ít (chiếm chưa đến 20% tổng số nghiên cứu), do đó cần thêm dữ liệu để khẳng định hiệu quả lâu dài.

Ở bệnh nhân sử dụng clozapin

Đối với những bệnh nhân đang điều trị bằng clozapin – loại thuốc chống loạn thần thường gây tăng cân nhiều nhất – semaglutid là phương pháp hiệu quả nhất.

Ngược lại, ở các nghiên cứu chỉ bao gồm bệnh nhân dùng olanzapin, chưa có thuốc nào chứng minh được hiệu quả giảm cân có ý nghĩa thống kê.

Khả năng giảm ≥5% trọng lượng cơ thể

Chỉ có 8 thử nghiệm đánh giá tiêu chí giảm ít nhất 5% trọng lượng cơ thể, và kết quả cho thấy chỉ có:

• Semaglutid
• Metformin

đạt được mục tiêu giảm cân có ý nghĩa lâm sàng này.

Tỷ lệ bỏ điều trị

Trong 53 nghiên cứu báo cáo tình trạng người bệnh bỏ điều trị sớm, không ghi nhận sự khác biệt đáng kể giữa các thuốc và giả dược. Điều này cho thấy các thuốc giảm cân nhìn chung có khả năng dung nạp tương đối tương đương trong các thử nghiệm được phân tích.

Ý nghĩa lâm sàng

Tăng cân do thuốc chống loạn thần là vấn đề rất phổ biến và ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe thể chất, sức khỏe tâm thần cũng như nguy cơ mắc các bệnh tim mạch và chuyển hóa.

Theo các tác giả, bác sĩ cần:

• Theo dõi cân nặng và các chỉ số chuyển hóa ngay từ khi bắt đầu điều trị bằng thuốc chống loạn thần.
• Can thiệp sớm khi người bệnh có dấu hiệu tăng cân.
• Lựa chọn biện pháp điều trị phù hợp nhằm hạn chế các biến chứng lâu dài.

Những hạn chế của nghiên cứu

Mặc dù kết quả rất đáng chú ý, nghiên cứu vẫn tồn tại một số hạn chế:

• Phần lớn các thuốc chỉ được đánh giá trong 1–2 nghiên cứu, khiến độ tin cậy của một số kết quả còn hạn chế.
• Có sự khác biệt đáng kể giữa các thử nghiệm về thiết kế nghiên cứu và đặc điểm người bệnh.
• Các tác dụng không mong muốn chưa được ghi nhận một cách hệ thống bằng các thang đánh giá chuẩn hóa, nên chưa thể so sánh đầy đủ về tính an toàn giữa các thuốc.

Do đó, các tác giả nhấn mạnh cần có thêm các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn và theo dõi dài hạn để xác nhận hiệu quả cũng như độ an toàn của từng phương pháp điều trị.

Nguồn: JAMA Psychiatry (công bố trực tuyến ngày 08/07/2026). Thông tin về nguồn tài trợ và lợi ích của các tác giả được công bố đầy đủ trong bài báo gốc.

Tác giả: Huỳnh Như Ngọc

Hiệu đính: Phạm Xuân Thức, Huỳnh Mai Thuy